Edgar Morin: Giải mã bản chất khó lường của lịch sử

Cuối tuần qua, nhà tư tưởng Pháp Edgar Morin đã qua đời tại Paris (Pháp), hưởng thọ 104 tuổi. Trong suốt sự nghiệp kéo dài từ Thế chiến thứ II đến những thập niên đầu thế kỷ 21, ông được xem là một trong những triết gia và nhà quan sát xã hội có ảnh hưởng lớn nhất nước Pháp.

Đây có thể nói là mất mát lớn, như tổng thống Pháp Emmanuel Macron bày tỏ: “Edgar Morin là chiến sĩ của phong trào kháng chiến, là một chiến binh và là một tâm hồn tự do. Ông cũng là một chiến sĩ bảo vệ thiên nhiên và nhân loại này. Có thể nói ông là là hiện thân của chủ nghĩa nhân văn”.

Edgar Morin được đánh giá là người thầy lớn của nhân loại với tư tưởng tương liên. Ảnh: The New York Times

Chứng nhân lịch sử

Trưởng thành trong giai đoạn Đế chế thứ ba không ngừng bành trướng, Morin từng hoạt động trong “mạng lưới” chống phát xít cùng nữ văn sĩ Marguerite Duras và tổng thống Pháp François Mitterrand. Sau chiến tranh, bằng cách tự học, ông đã theo đuổi rất nhiều lĩnh vực, từ nhân chủng học, xã hội học, triết học, nhận thức luận đến nghiên cứu điện ảnh, sinh học, sinh thái học, lịch sử, khoa học chính trị…

Trong đó, ông nổi tiếng là người có tư duy liên ngành, phức hợp, liên tục giải đáp những vấn đề của thế giới này bằng một nhãn quan có tính bao trùm. Ông đặc biệt quan tâm việc các ngành học nên cùng hội tụ, từ đó hướng đến sự tổng hợp chung như từng phát biểu: “Tôi không thể hiểu đâu là lý do khiến mọi kiến thức trên thế giới này lại bị cô lập”.

Trong suốt sự nghiệp, ông đã xuất bản gần 120 cuốn sách ở nhiều đề tài cũng như thể loại, trong đó tác phẩm đầu tiên ra mắt 80 năm trước và cuốn mới nhất ra mắt vào năm 2025, đã được chuyển ngữ sang nhiều thứ tiếng.

Nổi bật hàng đầu trong số đó là bộ Phương pháp bao gồm 6 tập, làm rõ chủ đề quan tâm suốt đời của bản thân ông khi mang tinh thần các nhà bách khoa Khai sáng, bao quát thế giới thông qua các ngành vật lý, sinh học, tri thức, nhận thức luận cũng như đạo đức…

Trong những trang sách, tư duy của ông biểu đạt thông qua khái niệm “tương liên” (reliance), nhằm mô tả sự phụ thuộc lẫn nhau giữa mọi lĩnh vực tinh thần, cũng như giữa con người với nhau và với môi trường sống. Song song với đó, Edgar Morin phát triển một hướng suy luận xoay quanh ý niệm về một “cộng đồng chung - vận mệnh của toàn thể nhân loại”.

Với tầm nhìn như vậy, ông coi mình là một “công dân toàn cầu” theo nghĩa nguyên bản nhất. Ông tự định nghĩa bản thân là “một người Pháp, gốc Do Thái Sepharad (*), mang trong mình một phần dòng máu Ý và Tây Ban Nha, đậm chất Địa Trung Hải và là một người châu Âu về mặt văn hóa”.

Tại Việt Nam, nhiều tác phẩm của ông đã được xuất bản ngay từ rất sớm, có thể kể đến Nhập môn tư duy phức hợp, 7 tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai, Liên kết tri thức, Quả đất quê hương… Trong đó Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? – Một suy tưởng về hiện tại và tương lai nhân loại là tác phẩm sau cuối, ra mắt vào năm 2025, vừa được chuyển ngữ sang tiếng Việt hồi đầu năm nay.

Tác phẩm cuối cùng Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? là một công trình có sức nén đặc biệt của Edgar Morin, ra mắt ở tuổi 103 và được chuyển ngữ sang tiếng Việt. Ảnh: Omega+.

Khi lịch sử không đi theo đường thẳng

Được viết ở tuổi 103, cuốn sách mang tính tổng hợp, đậm tính súc tích, để thông qua những sự kiện quan trọng góp phần định hình, thay đổi thế giới, ông đã nén lại thành 16 bài học vô cùng quan trọng cho nhân loại này. Có phạm vi rộng mở, tác phẩm trải dài từ thời hưng thịnh của văn hóa Hy – La đến xung đột ở dải Gaza trong những ngày này. Từ đó, rất nhiều đúc rút đã được đưa ra, nhất quán với quan điểm liên ngành mà suốt cuộc đời ông luôn theo đuổi.

Trong đó, điều dễ thấy nhất là tính hai mặt của chính lịch sử. Qua những sự kiện, Morin cho thấy đối tượng nói trên ôm mang trong mình rất nhiều nghịch lý, khi là sự tổng hòa của liên kết và chia rẽ, của hòa hợp và xung đột. Nó cũng phức hợp với những bước tiến, bước lùi, những hồi tác đa chiều lẫn sự xuất hiện liên tục của những bất ngờ hoặc là khả năng khó bề xảy ra.

Đó cũng là sự kết hợp của văn minh và man rợ, liên tục là tiến bộ và thoái lùi đan xen, là sự chuyển hóa của những lệch lạc thành xu thế, rồi từ xu thế trở thành lệch lạc. Ông cũng cho thấy lịch sử vừa cho thấy những kỳ tích cá nhân phi thường, nhưng cũng đồng thời là sụp đổ của những đế chế hùng mạnh tưởng chừng vĩnh cửu, để rồi biến mất một cách mãi mãi.

Trong dòng chảy đó, vai trò của trí tưởng tượng, huyền thoại và tôn giáo là vô cùng lớn, mang tính thường trực, hiện diện ngay trong câu chuyện ở dải Gaza. Từ góc nhìn hậu thế, ông cũng làm rõ lịch sử bất định từ trong bản chất và chỉ chắc chắn trong những sự kiện mang tính hồi cố, có nghĩa là khi mọi việc đã rồi. Vì vậy đó là đối tượng không thể nắm bắt trong thời gian thực, liên tục chuyển mình, thay hình đổi dạng, và cần khoảng lùi để có thể nhìn một cách tổng thể.

Ông Morin và vợ Sabah Abouessalam, cùng Tổng thống Pháp Emmanuel Macron trong lễ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 100 của ông vào năm 2021. Ảnh: The New York Times

Về phía tương lai, bởi làm sáng tỏ những bộ mặt đa dạng của nhân loại, những kiểu hành xử khác nhau của con người, nên lịch sử luôn nhắc chúng ta nhân loại đã luôn và sẽ luôn trong tiến-trình-trở-thành.

Tuy vậy Morin không mang hoàn toàn tâm lý hoang mang, khi luôn tin rằng bên cạnh mọi rợ, lịch sử sẽ luôn sản sinh cả những anh hùng lẫn các “vị thánh”. Với ông, “thần thánh” không đơn giản là các vị thần, mà cũng là những cá nhân bình thường nhưng giàu lòng nhân ái, sự quảng đại, tình yêu thương đối với tha nhân - những đức tính thường không được phát huy hoặc bị kìm hãm bởi sự ích kỷ.

Song song với cái nhìn ấy, ông cũng liên tục cảnh báo về sự tha hóa, khi con người luôn bị chi phối bởi những chao đảo, hỗn loạn và sự bất trắc của chính lịch sử. Họ có thể nổi dậy, biến đổi chính mình trong một sinh thể chung là đám đông, nhưng cũng có sẵn khả năng trở nên nổi loạn, cuồng nộ cũng như mất trí trong cơn điên loạn mang tính tập thể.

Không quá khó để thấy qua tác phẩm này và cả sự nghiệp dài rộng, Edgar Morin là nhà tư tưởng có tinh thần cấp tiến, không ngừng phơi bày chính xác bản chất của cả lịch sử và nhân loại này. Những gì mà ông để lại là di sản lớn, từ đó liên tục mở ra những đối thoại đa chiều, buộc ta nhìn lại chính thế giới này trong sự tương liên cũng như bất định.

Minh Anh

____________

(*) Là cộng đồng người Do Thái có nguồn gốc từ Bán đảo Iberia (Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay).