El Ninõ và La Ninã âm thầm bảo vệ Trái Đất khỏi thảm họa hạn hán toàn cầu

Mực nước hồ Mogan ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ xuống thấp do hạn hán, ngày 5/9/2025. Ảnh: THX/TTXVN

Bằng cách phân tích dữ liệu khí hậu trong hơn một thế kỷ, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng hạn hán hiếm khi lan rộng khắp hành tinh cùng một lúc, một cơ chế tự nhiên giúp bảo vệ nguồn cung cấp lương thực toàn cầu.

Nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Communications Earth & Environment do Viện Công nghệ Ấn Độ Gandhinagar (IITGN) và Trung tâm Nghiên cứu Môi trường Helmholtz (Đức) thực hiện đã phân tích các hồ sơ khí hậu từ năm 1901 đến năm 2020. Kết quả cho thấy các đợt hạn hán đồng bộ thường chỉ ảnh hưởng đến 1,8% đến 6,5% diện tích đất liền của Trái Đất cùng một lúc.

Con số này thấp hơn rất nhiều so với những ước tính trước đây cho rằng có tới 1/6 hành tinh có thể bị hạn hán đồng thời. Tiến sĩ Udit Bhatia, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết: "Chúng tôi coi sự khởi phát hạn hán như các sự kiện trong một mạng lưới toàn cầu. Nếu hai khu vực xa xôi bước vào tình trạng hạn hán trong một khoảng thời gian ngắn, chúng được coi là đồng bộ".

Bằng cách lập bản đồ hàng nghìn mối liên kết hạn hán này, các nhà nghiên cứu đã xác định được một số "tâm điểm hạn hán" thường xuyên hoạt động như Australia, Nam Mỹ, miền nam châu Phi và một phần Bắc Mỹ. Chính những thay đổi về nhiệt độ bề mặt nước biển, đặc biệt là ở Thái Bình Dương với các chu kỳ nóng lên và lạnh đi tự nhiên như El Ninõ và La Ninã, đã giới hạn sự lây lan của hạn hán.

Trong các giai đoạn El Ninõ, Australia thường trở thành tâm điểm hạn hán lớn, trong khi các khu vực khác lại phản ứng theo những cách khác nhau. Khi điều kiện La Ninã phát triển, các mô hình hạn hán lại thay đổi và lan rộng ra một loạt các địa điểm khác. Đồng tác giả Danish Mansoor Tantary giải thích: "Những dao động do đại dương thúc đẩy này tạo ra một bức tranh chắp vá các phản ứng ở cấp độ khu vực, hạn chế sự xuất hiện của một đợt hạn hán toàn cầu duy nhất bao trùm nhiều lục địa cùng một lúc".

Hiện tượng phân mảnh này mang ý nghĩa sống còn đối với an ninh lương thực. Nhóm nghiên cứu đã phân tích năng suất của các loại cây trồng chủ lực như lúa mì, lúa gạo, ngô và đậu nành, nhận thấy rằng khi hạn hán ở mức độ trung bình xảy ra, xác suất mất mùa tăng mạnh. Nhà khoa học Hemant Poonia cho biết: "Ở nhiều vùng nông nghiệp lớn, khi hạn hán vừa phải xảy ra, xác suất mất mùa tăng mạnh - thường trên 25% và ở một số khu vực, trên 40-50% đối với các loại cây trồng như ngô và đậu nành". May mắn thay, rủi ro này được phân tán nhờ các mô hình đại dương.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra lượng mưa thay đổi chiếm khoảng 2/3 nguyên nhân dẫn đến sự dịch chuyển mức độ nghiêm trọng của hạn hán trong những thập kỷ gần đây, trong khi 1/3 còn lại là do nhu cầu bốc hơi nước tăng lên vì nhiệt độ cao. Tiến sĩ Rohini Kumar nhấn mạnh: "Lượng mưa vẫn là động lực chi phối trên toàn cầu, đặc biệt là ở các khu vực như Australia và Nam Mỹ, nhưng ảnh hưởng của nhiệt độ rõ ràng đang tăng lên ở một số khu vực vĩ độ trung bình, chẳng hạn như châu Âu và châu Á".

Những phát hiện này cho thấy phân tích dữ liệu khí hậu có thể tạo ra các tín hiệu cảnh báo sớm hữu ích. Giáo sư Vimal Mishra, một chuyên gia hàng đầu về nước và khí hậu, nhận định: "Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của thương mại quốc tế, lưu trữ và các chính sách linh hoạt. Bởi vì hạn hán không tấn công tất cả các khu vực cùng một lúc, việc lập kế hoạch thông minh có thể sử dụng sự đa dạng tự nhiên này để làm vùng đệm cho nguồn cung cấp thực phẩm toàn cầu".

Khép lại vấn đề, Tiến sĩ Bhatia khẳng định: "Nghiên cứu của chúng tôi làm nổi bật rằng chúng ta không hề bất lực khi đối mặt với một hành tinh đang ấm lên. Bằng cách hiểu được sự cân bằng tinh tế giữa đại dương, lượng mưa và nhiệt độ, các nhà hoạch định chính sách có thể tập trung nguồn lực vào các tâm điểm hạn hán cụ thể và tạo ra các kênh cung ứng để ổn định thị trường toàn cầu trước khi tình trạng mất mùa ở một khu vực châm ngòi cho việc tăng giá ở một khu vực khác".

Thanh Tùng (TTXVN)