(Emagazine) Bảo tồn nghề dệt thủ công truyền thống: Tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số

Nghề dệt thủ công truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số tại Việt Nam là di sản văn hóa quý báu được hình thành, phát triển và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi dân tộc đều tích lũy, chọn lọc những kinh nghiệm dệt riêng có, phản ánh sinh động đời sống tinh thần và nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng.

Trong xu thế hội nhập, nguồn tri thức bản địa này không chỉ cần được gìn giữ mà còn trở thành chất liệu quan trọng để tạo giá trị gia tăng cho hàng hóa địa phương.

Khi bản sắc văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh, sản phẩm dệt thủ công sẽ có cơ hội bước vào thị trường rộng lớn, mở ra hướng đi sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc thiểu số.

Trong đời sống của đồng bào các dân tộc thiểu số, người phụ nữ là chủ thể chính trong việc bảo tồn và phát triển nghề dệt truyền thống.

Từ bao đời nay, quy trình dệt vải, thêu thùa và may vá trang phục phần lớn đều do đôi bàn tay khéo léo của họ đảm nhiệm.

Sự phát triển của các tổ hợp tác và hợp tác xã dệt thổ cẩm do phụ nữ làm chủ đang mang lại những thay đổi thiết thực cho các bản làng vùng cao.

Các mô hình hợp tác giúp hình thành không gian sản xuất thích hợp cho lao động nữ tại các địa bàn còn nhiều khó khăn.

Nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số do vướng bận việc gia đình, không có điều kiện đi làm ăn xa, nay đã có thể tham gia dệt vải, thêu thùa ngay tại nhà vào những lúc rảnh rỗi.

Công việc này mang lại nguồn thu nhập ổn định, giúp chị em tự chủ về mặt tài chính, giảm sự phụ thuộc kinh tế và nâng cao vị thế trong gia đình lẫn cộng đồng.

Song song với sản xuất, các nghệ nhân lớn tuổi trong bản làng luôn tích cực bồi dưỡng, truyền dạy kỹ thuật dệt cho thế hệ trẻ, đảm bảo mạch nguồn di sản không bị đứt gãy.

Nghề dệt thủ công từng đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng khi làn sóng thanh niên rời quê hương đi làm công nhân tại các khu công nghiệp gia tăng, cùng với đó là sự lấn át của các sản phẩm may mặc công nghiệp giá rẻ.

Dù vậy, dưới tác động của ngành du lịch cộng đồng và xu hướng tiêu dùng hướng về sản phẩm xanh, nghề dệt truyền thống đang đón nhận cơ hội hồi sinh mạnh mẽ.

Để thích ứng với thị trường, đồng bào các dân tộc thiểu số đã chọn cách hòa nhập, tiếp thu có chọn lọc những giá trị mới để tích hợp vào sản phẩm.

Thay vì chỉ dệt vải phục vụ nhu cầu may mặc nội bộ trong gia đình như trước, đồng bào đã chủ động sáng tạo ra nhiều loại hàng hóa mới phù hợp với thị hiếu của du khách và người tiêu dùng hiện đại.

Các hoa văn cổ truyền bắt đầu xuất hiện trên túi xách khăn choàng thời trang, áo khoác, đồ gia dụng…

Đến nay, nhiều sản phẩm thổ cẩm đã được công nhận là sản phẩm OCOP, giúp mở rộng kênh phân phối ra ngoài tỉnh và hướng đến thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, mô hình "làng nghề gắn với du lịch" đã làm tăng giá trị cho sản phẩm.

Du khách đến bản làng không chỉ mua sắm sản phẩm may sẵn mà còn được trải nghiệm trực tiếp quá trình dệt vải, thêu hoa văn, học cách nhuộm vải bằng lá rừng hay tìm hiểu ý nghĩa của các họa tiết cổ truyền.

Sự tương tác này khiến sản phẩm dệt không còn là những món đồ lưu niệm giá rẻ thông thường, mà trở thành sản phẩm văn hóa có giá trị cao, giúp nâng giá bán và mang lại lợi ích kinh tế tốt hơn cho người thợ.

Sự phục hồi của nghề dệt thủ công có đóng góp quan trọng từ các chương trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch.

Thay vì áp dụng phương thức hỗ trợ thụ động, các chương trình và lớp tập huấn được triển khai theo nguyên tắc "hỗ trợ cần câu", cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết để đồng bào tự chủ xây dựng, quản lý mô hình bảo tồn của chính mình.

Những năm qua, Bộ VHTTDL cùng chính quyền địa phương đã phối hợp tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật dệt, thêu và thiết kế mẫu mã cho chị em phụ nữ dân tộc thiểu số.

Các lớp bồi dưỡng này nhằm thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về công tác bảo tồn văn hóa gắn với du lịch; phát huy hiệu quả nguồn lực đầu tư của Nhà nước, xã hội và cộng đồng; động viên đồng bào bảo vệ, lan tỏa các giá trị truyền thống.

Từ đó, nhận thức và trách nhiệm của cán bộ văn hóa xã, các đơn vị, hộ kinh doanh du lịch về công tác quản lý văn hóa ở cơ sở được nâng cao, tạo nền tảng kiến thức cơ bản để tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương về phát triển du lịch bản địa.

Cùng với đó, các hoạt động như Ngày hội văn hóa, liên hoan trình diễn trang phục dân tộc, hội chợ vùng cao và các cuộc thi dệt thổ cẩm cũng được tổ chức thường xuyên nhằm quảng bá rộng rãi sản phẩm ra thị trường.

Những giải pháp này giúp kết nối các làng nghề dệt với các công ty lữ hành, xây dựng các chuỗi du lịch trải nghiệm văn hóa và hỗ trợ cộng đồng tiếp cận nguồn vốn, công nghệ sản xuất hiện đại để cải tiến quy trình nhưng vẫn giữ được hồn cốt của sản phẩm.

Yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững của nghề dệt chính là ý thức tự chủ, tinh thần chủ động vươn lên của chính chủ thể văn hóa.

Đồng bào các dân tộc thiểu số không còn thụ động chờ đợi trợ cấp mà đã nhận thức sâu sắc rằng bản sắc văn hóa độc đáo chính là lợi thế lớn nhất để phát triển kinh tế, làm giàu ngay tại quê hương.

Trong quá trình này, sự kết hợp giữa các thế hệ trong bản làng đã tạo ra sức bật mới.

Nhiều bạn trẻ đã chủ động đứng ra làm cầu nối, ứng dụng công nghệ số để xây dựng website riêng cho làng nghề, thực hiện các buổi livestream giới thiệu sản phẩm dệt trực tiếp từ khung cửi, và mở gian hàng trên các sàn thương mại điện tử.

Họ trở thành những đại sứ văn hóa, giúp đưa câu chuyện đằng sau mỗi tấm thổ cẩm đến gần hơn với khách hàng trong và ngoài nước.

Tinh thần tự lực và sự chủ động thích ứng này giúp đồng bào từng bước giải quyết các hạn chế về quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu nguyên liệu hay khó khăn trong kết nối thị trường, bảo đảm cho nghề dệt thủ công phát triển lâu dài trong bối cảnh mới.

HUY AN; thiết kế: MẠNH LÊ