(Emagazine) Người 'giữ lửa' nghệ thuật hát Đúm của đồng bào Mường ở Ninh Bình

“Phách hồn” dân tộc Mường

Trong tâm thức của người Mường ở vùng đất cổ Nho Quan, hát Đúm không chỉ là một loại hình văn nghệ, mà là linh hồn, là “hơi thở” của bản làng.

Hát Đúm từ xa xưa đã được coi là hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo của người dân tộc Mường. Hát Đúm - hay còn gọi là hát nói, hát giao duyên, là sợi tơ hồng kết nối những trái tim trai gái xứ Mường và là nơi để dân bản gửi gắm tâm tình về tình yêu đôi lứa, về lao động sản xuất và niềm tự hào quê hương.

Bà Bùi Thị Năm - Người "giữ lửa" nghệ thuật hát Đúm của đồng bào dân tộc Mường ở tỉnh Ninh Bình

Men theo những con đường quanh co, chúng tôi mới đến được thôn Đồng Trung, phường Yên Sơn (tỉnh Ninh Bình). Tại đây, không ai không biết đến bà Bùi Thị Năm, người phụ nữ cả chục năm qua luôn miệt mài “thắp lửa” nghệ thuật hát Đúm khắp các bản làng.

Trong ngôi nhà nhỏ đơn sơ, bà Bùi Thị Năm (65 tuổi) chia sẻ: “Ngày xưa, hội Đúm diễn ra rộn ràng khắp các triền đồi, bãi cỏ. Trai gái bản này đối đáp với bản kia, những câu hát vút cao, trầm bổng kéo dài từ chập tối đến tận lúc mặt trời gác núi”.

“Ngày ấy, tiếng hát Đúm say lòng lắm, không có nhạc cụ cầu kỳ, chỉ là tiếng lòng của con người hòa cùng thiên nhiên quyện với tiếng sáo lay động núi rừng. Tôi và nhà tôi cũng nên duyên từ chính những câu hát Đúm giữa mùa hội khi mới hơn 20 tuổi”, bà Năm mỉm cười, đôi mắt lấp lánh khi nhắc về một thời huy hoàng của di sản.

“Thế nhưng, thời gian và nếp sống hiện đại đã khiến tiếng hát Đúm thưa dần rồi biến mất lúc nào không hay. Nhiều nghệ nhân cao tuổi người Mường, những “kho tàng sống” cứ thế về với đất mẹ, mang theo cả những làn điệu cổ. Lớp trẻ ngày nay bị cuốn vào vòng xoáy của âm nhạc hiện đại, khiến tiếng hát Đúm chỉ còn là những mảnh ký ức vụn vỡ trong lòng những người già hoài cổ” bà Năm bồi hồi.

Sau khi nghỉ hưu vào năm 2016, bà tự hứa với lòng mình phải làm điều gì đó để “hồi sinh” nét đẹp văn hóa này. Với bà, nếu để hát Đúm mất đi, nghĩa là một phần linh hồn của dân tộc Mường cũng sẽ lụi tàn.

“Thắp lửa” giữa đời thường

Bắt tay vào công cuộc phục dựng, bà Năm gặp không ít khó khăn. Hát Đúm đặc biệt ở chỗ không có câu hát, làn điệu cố định mà chủ yếu là ứng đối, sáng tạo ngay tại chỗ dựa trên vốn ngôn từ phong phú. Chính vì không có khuôn mẫu nên việc tìm tòi, học, lưu giữ những điệu hát Đúm cổ cũng như truyền dạy trở nên vô cùng gian nan.

Bà Bùi Thị Năm và đồng bào dân tộc Mường biểu diễn tại Lễ hội Tràng An 2026

Bà Năm đã không quản ngại, lặn lội đến từng nhà, gặp gỡ những bậc cao niên có tiếng trong các bản làng của huyện Nho Quan (cũ) để khơi gợi lại, tìm lại những câu hát Đúm cổ. Vì không có điều kiện mua máy quay, ghi âm nên bà thường hát theo, hát cùng các cụ để thuộc từng điệu nhấn nhá, đối đáp đặc sắc của người Mường.

Cùng với đó bà vận động những người yêu văn hóa Mường thành lập Câu lạc bộ văn hóa Mường. Ban đầu chỉ có vài người, nhưng đến nay đã thu hút trên 40 thành viên và có gần 20 người đã thành thạo các làn điệu hát Đúm.

“Khi những điệu hát Đúm cất lên giữa núi rừng, tất cả người dân địa phương là người đồng bào dân tộc đều không giấu nổi sự bồi hồi, xúc động. Với họ dẫu cuộc sống có nhiều đổi thay, nhưng khi nghe lại tiếng Đúm, họ như tìm được gốc gác của mình, tìm lại nét văn hóa đặc sắc nhất của ông cha”, bà Năm chia sẻ.

Dưới sự dẫn dắt của bà Năm, những buổi tập hát Đúm diễn ra đều đặn và trở thành điểm sinh hoạt văn hóa đặc sắc trong đồng bào lúc nào không hay. Không những thế bà còn kết hợp đưa hát Đúm vào trường học, truyền dạy cho các em học sinh để những măng non bản Mường biết yêu và tự hào về tiếng nói, câu hát của dân tộc mình.

Ngoài truyền thụ hát Đúm tại địa phương, bà còn chủ động tổ chức cho thành viên Câu lạc bộ đi giao lưu, diễn thi với các “phường Đúm” tại Thanh Hóa, Nghệ An, Phú Thọ... Những chuyến đi ấy không chỉ giúp các thành viên thêm am hiểu văn hóa dân tộc mà còn kết nối “mạch máu” văn hóa Mường giữa các vùng miền, để tiếng hát Đúm không còn đơn độc giữa những bản làng.

Ông Trịnh Xuân Hồng, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Sơn chia sẻ: Những đóng góp của bà Bùi Thị Năm có ý nghĩa rất lớn trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trên địa bàn. Chính quyền địa phương luôn đánh giá cao và tạo điều kiện hết sức để bà Năm cũng như nhiều nghệ nhân tiếp tục lưu giữ, truyền dạy nét đẹp văn hóa của đồng bào dân tộc.

ANH TÚ; ảnh: TRẦN HUẤN; thiết kế: MẠNH LÊ