[Emagazine] Tiết kiệm năng lượng: Mở cửa ra biển lớn - Bài 1

Năm 2026 ghi nhận hệ thống điện quốc gia vận hành trong trạng thái "không bình thường" dưới vô vàn áp lực từ thời tiết, biến động địa chính trị toàn cầu đến nhu cầu tăng trưởng của nền kinh tế. Khi áp lực phụ tải không ngừng gia tăng, đầu tư tiết kiệm, sử dụng năng lượng hiệu quả không còn là giải pháp khuyến khích, mà đã trở thành mệnh lệnh không thể trì hoàn để phát triển bền vững, nâng cao năng lực canh tranh quốc gia.

Mục tiêu "tăng trưởng 2 con số" đang là chủ đề trọng tâm trong các chiến lược phát triển của Việt Nam. Đây được xem là nhiệm vụ chính trị trọng tâm nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa đất nước trở thành nước phát triển có thu nhập trung bình cao vào năm 2030. Những bước chân đầu tiên đã bắt đầu thu về được thành quả. Quý I/2026, nền kinh tế Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá 7,83%, mức cao nhất trong vòng 10 năm qua, vượt xa những dự báo thận trọng. Sản xuất công nghiệp lấy lại nhịp độ sôi động với mức tăng 9,2%, kéo theo kim ngạch xuất nhập khẩu 4 tháng đầu năm ước đạt 344,17 tỷ USD. Tuy nhiên, sự tăng tốc ngoạn mục này đang đặt ra một thách thức song hành khổng lồ cho hệ thống điện và năng lượng quốc gia.

PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) dẫn chứng với mỗi 1% tăng trưởng GDP, nhu cầu năng lượng tăng tới 1,7 - 2 lần.

Đặc biệt, ông Nguyễn Anh Tuấn, Ban Điều hành Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) cho rằng, Việt Nam đang chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa vào công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghệ cao, kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Những lĩnh vực này đều tiêu thụ năng lượng rất lớn và đòi hỏi nguồn điện phải ổn định với chất lượng cao. Chưa kể, khi thời tiết cực đoan hơn thì nhu cầu này càng mạnh hơn.

“Đây là mức tiêu thụ rất lớn, phản ánh rõ nét quá trình phát triển và tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế. Khi kinh tế tăng trưởng, nhu cầu về điện năng cho sản xuất, kinh doanh và các hoạt động kinh tế - xã hội cũng gia tăng tương ứng. Đặc biệt, tốc độ tăng trưởng năng lượng luôn gắn liền với tốc độ tăng trưởng kinh tế”, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và khuyến công (Bộ Công Thương) khẳng định.

Trong khi sức ép phụ tải không ngừng gia tăng, nguồn cung lại đang bị bủa vây bởi muôn vàn bất lợi. Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, do tác động của El Nino, trong năm nay số ngày nắng nóng khả năng xuất hiện nhiều hơn so với trung bình nhiều năm và so với năm 2025.Đặc biệt, xác suất xuất hiện El Nino với cường độ rất mạnh tăng hơn so với các dự báo trước đó và tăng lên với xác suất khoảng 60 - 65% vào cuối năm nay đến đầu năm 2027.

Trong cơ cấu nguồn điện Việt Nam hiện nay, thủy điện vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ về sản lượng, mà còn về khả năng điều tần, điều áp và cung cấp công suất đỉnh cho hệ thống. Khi lượng mưa suy giảm kéo dài, lưu lượng nước về hồ giảm sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng phát điện của các nhà máy thủy điện.

Thực tế đã chứng minh, cái giá phải trả cho việc thiếu điện là vô cùng đắt đỏ. Nhớ lại thời điểm năm 2023, một số địa phương như Hà Nội, Bắc Ninh… và các tỉnh miền Bắc buộc phải cắt điện sinh hoạt, dân sinh vào ban ngày, để ưu tiên cấp điện cho sản xuất; công nhân tại một số khu công nghiệp cũng buộc phải làm việc luân phiên. Với các ngành truyền thống như dệt may, da giày, nếu mất điện vài ba tiếng, dây truyền sản xuất dừng hoạt động, doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí bị hủy đơn hàng, nhưng sau đó vẫn hoạt động bình thường. Tuy nhiên, các trung tâm dữ liệu (data center), nhà máy sản xuất chip, thiết bị điện tử, hay các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) cần nguồn điện liên tục, ổn định 24/7. Nhắc lại bài học này, ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận chia sẻ, thời điểm đó, việc miền Bắc thiếu 5.000 MW công suất đỉnh đã gây thiệt hại trực tiếp khoảng 5 tỷ USD, đồng thời tạo ra hệ lụy gián tiếp khổng lồ khi các nhà đầu tư nước ngoài coi rủi ro thiếu điện là một trong những rào cản lớn nhất khi vào Việt Nam.

Thêm vào đó, những biến động địa chính trị toàn cầu đã cho thấy mức độ nhạy cảm và dễ tổn thương của hệ thống năng lượng. Giá năng lượng đầu vào tăng cao, gây áp lực lên giá điện và giá xăng dầu trong nước. Điều này không chỉ gây khó khăn cho người tiêu dùng, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới khả năng sản xuất của nền kinh tế. Năng lượng hóa thạch tuy có chi phí thấp nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn về an ninh và ổn định nguồn cung. Vì vậy, phát triển năng lượng tái tạo không chỉ là xu hướng mà là con đường tất yếu nhằm giảm thiểu các cú sốc và đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng.

Xét ở góc độ vi mô, xu hướng xanh hóa đã trở thành mệnh lệnh sinh tử cho hàng hóa xuất khẩu.

Trong sản xuất 80% phát thải của các sản phẩm nằm ở phát thải từ các quá trình đốt năng lượng để sản xuất trong toàn bộ quá trình sản xuất, còn lại 20% mới liên quan đến việc xử lý chất thải thế nào, xả thải... Nếu hàng hóa xuất khẩu mà không bảo đảm được các tiêu chuẩn về đáp ứng tiêu chuẩn ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) thì hàng hóa Việt sẽ bị đánh thuế cao; tính cạnh tranh của doanh nghiệp của Việt Nam sẽ giảm, dẫn đến phải đối diện với nhiều vấn đề khó khăn khi xuất hàng vào các thị trường quốc tế.

"Quan trọng hơn cả, đây còn là vấn đề liên quan đến uy tín trên trường quốc tế. Các cam kết chính trị quốc tế của Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu cụ thể và đầy thách thức. Từ cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero), thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) với mức giảm phát thải 15,8% không điều kiện và 43,5% có điều kiện vào năm 2030, đến mục tiêu bảo vệ 30% diện tích đất liền và biển, hay lộ trình đạt đỉnh phát thải điện than vào năm 2030 trong khuôn khổ Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP), tất cả đều tạo ra áp lực chuyển đổi sâu rộng đối với nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp", PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh.

Sự cộng hưởng của các yếu tố này đã đẩy hệ thống năng lượng của quốc gia năm 2026 vào trạng thái vận hành "không bình thường”.

Trong bối cảnh đó, tiết kiệm năng lượng là giải pháp nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém hơn rất nhiều. Ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) phân tích, để bổ sung 1.000MW từ các dự án điện gió ngoài khơi hoặc điện khí LNG, sau khi hoàn tất các thủ tục cũng phải mất 3 - 4 năm để đưa vào vận hành.

Đối với mỗi hộ gia đình và doanh nghiệp, hiệu quả kinh tế luôn là yếu tố quan trọng. Mỗi kWh điện tiết kiệm được không chỉ giúp giảm chi phí cho người sử dụng mà còn làm giảm chi phí chung của toàn xã hội. Hiện nay, đơn vị vận hành hệ thống điện phải huy động các nguồn điện theo thứ tự từ chi phí thấp đến chi phí cao để đáp ứng nhu cầu phụ tải. Khi nhu cầu sử dụng điện tăng lên, hệ thống buộc phải huy động thêm các nguồn điện có giá thành cao hơn. Vì vậy, tiết kiệm điện sẽ góp phần hạn chế việc huy động các nguồn điện đắt đỏ, qua đó giảm chi phí vận hành chung của toàn hệ thống.

Có thể thấy, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng tốc, vai trò của năng lượng không chỉ dừng ở việc bảo đảm vận hành ổn định, mà phải đi trước một bước để tạo dư địa cho tăng trưởng.

Song song với đó, vai trò của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) là vô cùng nặng nề. Trong 5 năm qua, EVN đã duy trì một tốc độ đầu tư rất lớn để phát triển cơ sở hạ tầng nguồn và lưới điện với tổng mức đầu tư gần 500.000 tỷ đồng, cả nguồn và lưới điện, những công trình lớn. Đầu tư của EVN cũng chiếm đến 70% tổng đầu tư của 18 tập đoàn, tổng công ty nhà nước trực thuộc Bộ Tài chính. Để phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số và dự báo nhu cầu điện tiếp tục tăng trưởng cao, EVN xác định mỗi năm đầu tư gần 5 tỷ USD, tức là tổng đầu tư trong 5 năm tới sẽ khoảng 25 tỷ USD. Với 13.000MW cộng với hệ thống lưới điện thì đầu tư 5 tỷ USD một năm đối với một doanh nghiệp như EVN rất là nặng.

Vì vậy, cùng với chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh, hiện đại hóa các nhà máy điện hiện hữu, EVN sẽ mở rộng danh mục sản phẩm để tự chủ về thiết bị điện cho lưới điện. Đồng thời cần tháo gỡ các cơ chế về đầu tư, về cấp phép, gắn với sử dụng và tiết kiệm năng lượng hiệu quả. Quan trọng nhất là làm thế nào để tiết kiệm trở thành thói quen của từng người dân và từng doanh nghiệp, Phó Tổng Giám đốc EVN Nguyễn Đình Phước nhấn mạnh.

Với khối tư nhân, con đường tham gia thị trường điện cũng đầy rẫy rủi ro. Theo ông Bùi Văn Thịnh, sau khi cơ chế giá FiT (điện gió trên bờ 8,5 cent, ngoài khơi 9,8 cent) kết thúc, nhà đầu tư phải đối mặt với 3 rủi ro. Thứ nhất là rủi ro về giá khi khung giá mới thấp và quy trình đàm phán kéo dài 1-3 năm, khiến dự án không thể vay vốn ngân hàng. Thứ hai là sự thiếu đồng bộ trong cơ chế đấu thầu khi mỗi địa phương làm một kiểu. Thứ ba là rủi ro hạ tầng lưới điện quá yếu, không thể hấp thụ hết lượng điện phát ra dù nhà đầu tư đã đàm phán thành công.

Nhằm gỡ rối cục diện, nền tảng pháp lý đang dần được kiện toàn. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết nhấn mạnh, để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong thời gian tới thì công tác bảo đảm an ninh năng lượng có vai trò rất quan trọng, năng lượng phải đi trước một bước, đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và nâng cao đời sống nhân dân. Bên cạnh đó, cần khuyến khích đầu tư và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, giảm phát thải, bảo vệ môi trường, thúc đẩy tăng năng suất lao động và đổi mới mô hình tăng trưởng, coi đây vừa là quyền lợi vừa là trách nhiệm của toàn xã hội; khuyến khích đầu tư và sử dụng công nghệ, trang thiết bị tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường; phải phát triển đồng bộ, hợp lý và đa dạng hóa các loại hình năng lượng; ưu tiên khai thác, sử dụng triệt để và hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo, năng lượng mới, năng lượng sạch.

Đặc biệt, kể từ ngày 1/1/2026, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả chính thức có hiệu lực đã bổ sung quy định thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả theo hướng xã hội hóa, bảo đảm độc lập về tài chính, không trùng lặp với nguồn thu, nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước. Luật cũng bổ sung, làm rõ các quy định hỗ trợ tài chính đối với hoạt động đầu tư các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, trong đó có các dự án nâng cấp, cải tạo dây chuyền sản xuất, mở rộng quy mô sản xuất bằng công nghệ tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, mở rộng các ưu đãi về thuế, đất đai để xây dựng cơ sở sản xuất cho tổ chức, cá nhân đầu tư phát triển sản phẩm tiết kiệm năng lượng.

Đây là những định hướng quan trọng, tạo nền tảng cho việc hình thành một thị trường năng lượng minh bạch, cạnh tranh và bền vững, với sự tham gia tích cực của khu vực tư nhân theo tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, ông Võ Tân Thành, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khẳng định.

Trong bối cảnh nguồn cung bấp bênh, sử dụng năng lượng hiệu quả đã chuyển hóa từ khái niệm "tiết kiệm chi phí" sang nền tảng "tối ưu năng lượng" cho phát triển xanh. Nhiều doanh nghiệp quy mô khác nhau đã chứng minh tính khả thi của lộ trình này.

Dẫu đạt được nhiều kết quả nhưng để nhân rộng các mô hình, đa số các doanh nghiêp đều hội tụ về một điểm nghẽn lớn nhất là nguồn lực tài chính. TS. Phạm Phan Dũng, chuyên gia kinh tế năng lượng (Bộ Công Thương) phân tích, việc đổi mới công nghệ, chuyển sang sử dụng năng lượng sạch hay tối ưu hóa hệ thống sản xuất đều đòi hỏi chi phí đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài, trong khi phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạn chế trong tiếp cận nguồn vốn dài hạn. Dù vậy, nếu chỉ dựa vào nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, quá trình này sẽ diễn ra chậm và thiếu đồng bộ. Trong khi doanh nghiệp chịu áp lực phải thay đổi, thì cơ chế hỗ trợ vẫn chưa đủ mạnh để tạo cú hích cần thiết. Khoảng trống này nếu không được lấp đầy sẽ khiến quá trình chuyển đổi xanh diễn ra chậm, thậm chí làm suy giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

"Trong đó, việc ưu tiên tín dụng xanh, định hướng dòng vốn cho các dự án chuyển đổi năng lượng, cùng với xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên là yếu tố then chốt để ngân hàng có cơ sở triển khai", TS. Phạm Phan Dũng nói thêm.

Thực hiện: Hương Giang - Ngọc Luân

Đồ họa: Lê Thành