Eo biển Hormuz và những lần gián đoạn lưu thông hàng hải

Gần như toàn bộ hoạt động vận tải đã đình trệ tại eo biển Hormuz - tuyến đường thủy nối Vịnh Ba Tư với các đại dương trên thế giới, làm tê liệt một huyết mạch quan trọng của dòng chảy dầu mỏ toàn cầu. Các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại cùng những đe dọa về các đợt không kích tiếp theo đã khiến hầu hết tàu chở dầu ngừng vận chuyển dầu, khí đốt và hàng hóa qua khu vực này. Tình trạng này cũng buộc một số nhà sản xuất lớn nhất thế giới phải cắt giảm sản lượng do dầu thô không thể xuất khẩu.

Ảnh minh họa: Reuters

Đây không phải là lần đầu tiên eo biển Hormuz bị biến thành công cụ gây ảnh hưởng trong xung đột. Các vụ bắt giữ tàu và bất ổn trong khu vực trước đây từng khiến tàu thương mại lo ngại, nhiều thời điểm làm gián đoạn nghiêm trọng khả năng lưu thông qua tuyến đường này. Iran cũng nhiều lần đe dọa đóng cửa eo biển để đáp trả các lệnh trừng phạt và căng thẳng leo thang, song chưa từng thực sự chặn hoàn toàn dòng chảy hàng hải. Ngay cả trong bối cảnh phần lớn hoạt động vận tải bị đình trệ do xung đột hiện nay, dữ liệu hàng hải và thương mại cho thấy vẫn có hàng chục tàu thuyền vượt qua eo biển Hormuz.

Mặc dù Iran và Oman cùng có lãnh thổ bao quanh Eo biển Hormuz, các tuyến hàng hải tại đây vẫn được coi là vùng biển quốc tế theo luật pháp hàng hải, cho phép tàu thuyền mọi quốc gia đi lại tự do. Tuy nhiên, Tehran duy trì ảnh hưởng đáng kể tại khu vực nhờ sự hiện diện quân sự dày đặc dọc bờ biển và quyền kiểm soát một số đảo chiến lược.

Đợt giao tranh mới nhất giữa Mỹ và Israel với Iran đã gây ra những hệ lụy lớn đối với thị trường năng lượng. Trước chiến sự, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Hiện nay, gián đoạn nguồn cung đã đẩy giá nhiên liệu tăng vọt.

Nguồn: Yahoo Finance

Dưới đây là một số thời điểm eo biển Hormuz từng bị gián đoạn hoặc bị đe dọa:

Thập niên 1980: “Cuộc chiến tàu chở dầu” Iran - Iraq

Trong cuộc chiến kéo dài 8 năm đầy khốc liệt giữa Iran và Iraq, hai bên đã tấn công các tàu chở dầu và tàu thương mại ở trong và xung quanh eo biển Hormuz, thậm chí sử dụng thủy lôi để phong tỏa một số khu vực. Mỹ cũng can dự vào cái gọi là “Cuộc chiến tàu chở dầu”, với việc hải quân nước này giao tranh với Iran trong một trận đánh kéo dài một ngày vào năm 1988. Sau đó, một máy bay thương mại của Iran đã bị bắn hạ do bị nhầm là tiêm kích, khiến 290 người thiệt mạng.

Dù vậy, eo biển Hormuz không bị đóng cửa hoàn toàn. Trong suốt thời gian chiến sự, các tàu chiến Mỹ còn hộ tống tàu chở dầu của Kuwait nhằm bảo vệ chúng trước các cuộc tấn công từ phía Iran. Tuy nhiên, tuyến hàng hải này trở nên cực kỳ nguy hiểm và hoạt động vận tải bị gián đoạn nghiêm trọng.

2011 - 2012: Iran đe dọa đóng eo biển giữa lúc bị trừng phạt vì chương trình hạt nhân

Cuối năm 2011 và kéo dài sang năm 2012, Iran nhiều lần đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz để đáp trả các lệnh trừng phạt mới của phương Tây liên quan đến chương trình hạt nhân. Liên minh châu Âu (EU) bắt đầu áp đặt lệnh cấm nhập khẩu dầu từ Iran, trong khi Mỹ cũng nhắm vào lĩnh vực năng lượng của nước này, đồng thời cấm các giao dịch với Ngân hàng Trung ương Iran. Những biện pháp này khiến nhiều quốc gia khác giảm mua dầu của Tehran.

Tuy nhiên, Iran sau đó đã hạ giọng và không thực hiện việc đóng eo biển Hormuz. Dù vậy, những biến động và thay đổi trong nguồn cung đã khiến giá dầu dao động mạnh. Dầu Brent duy trì trên mức 100 USD/thùng trong tháng 12/2011 và phần lớn năm 2012, đạt đỉnh hơn 126 USD/thùng vào tháng 3/2012 trước khi hạ nhiệt vào cuối năm.

2018: Iran đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân

Tháng 5/2018, trong nhiệm kỳ đầu, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran từng được ký kết dưới thời chính quyền Tổng thống Barack Obama, đồng thời bắt đầu khôi phục các biện pháp trừng phạt. Bất chấp một số ngoại lệ tạm thời, ông Trump cam kết sẽ tiến tới cắt hoàn toàn xuất khẩu dầu của Iran. Đáp lại, Tổng thống Iran khi đó là ông Hassan Rouhani lặp lại cảnh báo về khả năng đóng eo biển Hormuz.

Dù vậy, Iran một lần nữa không thực hiện động thái này. Trong năm 2018, thị trường dầu mỏ ghi nhận nhiều biến động, đặc biệt là áp lực sản lượng đối với các nước OPEC. Tuy nhiên, giá dầu Brent vào cuối năm 2018 ở mức gần 54 USD/thùng, giảm đáng kể so với khoảng 75 USD/thùng vào thời điểm Mỹ tuyên bố rút khỏi thỏa thuận hạt nhân hồi tháng 5/2018.

2019 - 2025: Các vụ bắt giữ tàu và các vụ tấn công leo thang

Hải quân Mỹ cáo buộc Iran đứng sau một loạt vụ tấn công bằng thủy lôi nhằm vào tàu thuyền gần eo biển Hormuz trong năm 2019, gây hư hại cho nhiều tàu chở dầu, cũng như một vụ tấn công bằng máy bay không người lái năm 2021 nhằm vào tàu chở dầu có liên hệ với Israel khiến một người thiệt mạng. Tehran phủ nhận các cáo buộc này. Dù vậy, căng thẳng đã đẩy chi phí bảo hiểm hàng hải tăng cao và làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng vận tải biển.

Cùng với đó, Iran cũng bị cáo buộc bắt giữ nhiều tàu thuyền tại khu vực, bao gồm một số tàu chở dầu nước ngoài mà nước này cho là vận chuyển nhiên liệu buôn lậu vào cuối năm ngoái, theo truyền thông nhà nước. Năm 2024, Iran bắt giữ một tàu hàng treo cờ Bồ Đào Nha. Trước đó, năm 2022, nước này cũng giữ hai tàu chở dầu của Hy Lạp trong nhiều tháng, cùng nhiều vụ việc khác. Tuy vậy, eo biển Hormuz vẫn duy trì trạng thái mở cửa trong suốt giai đoạn này.

Tháng 6/2025: Cuộc chiến 12 ngày giữa Israel và Iran

Lo ngại về khả năng eo biển Hormuz bị phong tỏa gia tăng trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran vào năm ngoái, đặc biệt sau khi Mỹ tham chiến với các cuộc không kích nhằm vào 3 cơ sở hạt nhân và quân sự của Iran.

Tuy nhiên, Iran không đóng cửa eo biển và giá dầu cũng không ghi nhận mức tăng kéo dài. Dù giá tăng trong những ngày đầu xung đột, thị trường sau đó chứng kiến làn sóng bán ra đáng kể khi giới giao dịch đánh giá khả năng các chuyến hàng dầu thô bị tấn công là không cao. Khi xung đột kết thúc, giá dầu Brent giao dịch dưới mức 67 USD/thùng, thấp hơn vài USD so với trước khi chiến sự bùng phát.

Kiều Anh/VOV.VN (biên dịch) Theo: AP