EU bước vào mùa Đông với một 'lớp đệm' mỏng, chưa thiếu khí đốt, nhưng dư địa an toàn đang thu hẹp hơn

Theo quy định của EU, các nước thành viên phải tích trữ khí đốt tự nhiên dưới lòng đất vào thời điểm nguồn cung dồi dào và giá tương đối thuận lợi. (Nguồn: Izvestia)

Trong một bức thư gần đây gửi các thủ đô thuộc EU, Ủy viên Năng lượng Dan Jorgensen cho biết, lượng khí đốt dự trữ vẫn ở mức “đặc biệt thấp” sau một mùa Hè nóng và khô. Thời tiết khắc nghiệt khiến các nước phải sử dụng nhiều khí đốt hơn để sản xuất điện, qua đó làm giảm lượng khí có thể được đưa vào các kho dự trữ dưới lòng đất.

Trong khi đó, thị trường khí đốt toàn cầu tiếp tục chịu tác động từ cuộc xung đột Mỹ-Iran. Dòng chảy khí tự nhiên hoá lỏng (LNG) đã giảm xuống chỉ còn 15-25% so với trước xung đột Mỹ-Iran.

Qatar - một trong những nhà cung cấp LNG lớn trên thế giới - hôm 28/9 cho biết tiếp tục kéo dài tình trạng bất khả kháng đối với các lô hàng LNG tới khách hàng tại châu Á và châu Âu thêm một tháng. Hoạt động giao hàng cho các khách hàng này dự kiến tiếp tục từ tháng 12/2025.

Trong bối cảnh đó, các nước EU đang phải chạy đua bổ sung khí đốt trước mùa Đông, nhưng bài toán đặt ra là làm thế nào để tăng dự trữ mà không phải chấp nhận mức giá quá cao?

Chưa thiếu hụt nguồn cung khí đốt

Theo quy định của EU, các nước thành viên phải tích trữ khí đốt tự nhiên dưới lòng đất vào thời điểm nguồn cung dồi dào và giá tương đối thuận lợi.

Khi nhu cầu tăng, đặc biệt trong mùa Đông, lượng khí này được đưa trở lại hệ thống để sưởi ấm nhà cửa, phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh và phát điện.

Kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022, khối 27 thành viên về cơ bản được yêu cầu đưa lượng khí dự trữ lên 90% công suất trước ngày 1/11 hằng năm.

Tuy nhiên, trước tình trạng giá khí đốt tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông, tháng 3/2026, Ủy ban châu Âu đã cho phép các nước linh hoạt hơn, với mức dự trữ tối thiểu có thể ở khoảng 75-80%, nhằm tránh tình trạng mua khí đốt ồ ạt đẩy giá lên cao.

"Khi mùa Đông sắp đến gần, chúng ta phải tiếp tục công tác lấp đầy kho dự trữ khí đốt. Việc tận dụng sự linh hoạt theo Quy định lưu trữ khí đốt và giảm mục tiêu lấp đầy xuống 80% có thể giúp giảm bớt áp lực tức thời lên giá cả và chi phí bổ sung dự trữ”, ông Dan Jorgensen viết.

Chín nước EU gồm Cyprus, Estonia, Phần Lan, Hy Lạp, Ireland, Lithuania, Luxembourg, Malta và Slovenia hiện không có cơ sở lưu trữ khí đốt.

Tuy nhiên, theo quy định của EU, các nước này phải có thỏa thuận đoàn kết với các thành viên khác để bảo đảm nguồn cung khi cần thiết.

Theo ông Jorgensen, trước mắt, EU chưa đứng trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung khí đốt. Quan chức này nhấn mạnh, tình hình hiện nay rất khác so với năm 2022, khi nguồn cung khí đốt từ Nga bị cắt giảm đột ngột sau khi xung đột tại Ukraine bùng phát.

Trong năm 2022, châu Âu không rơi vào tình trạng thiếu khí đốt thực tế hoặc phải áp dụng các biện pháp phân phối bắt buộc khiến các hộ gia đình bị cắt nguồn cung.

Tổng thư ký GIE Lucie Boost nêu quan điểm: “An ninh nguồn cung cần được đánh giá dựa trên sự kết hợp của lượng khí dự trữ, nguồn cung sẵn có, cơ sở hạ tầng và nhu cầu trong những kịch bản khác nhau".

Tuy nhiên, lượng khí đốt dự trữ hiện nay của EU thấp hơn đáng kể so với thời điểm này năm 2022, với tỷ lệ trung bình khoảng 70%.

Theo dữ liệu ngành tính đến ngày 13/9, Latvia mới đạt 47,1%, Hà Lan 52,1% và Đức 55,6%. Đây là những quốc gia nằm trong nhóm có tỷ lệ lấp đầy thấp nhất.

Trong khi đó, theo số liệu của Ủy ban châu Âu, đến tháng 11/2022, lượng khí đốt dự trữ trung bình của EU đạt 94,9% và kết thúc năm ở mức 83,4%.

Dù lượng dự trữ của Đức thấp hơn mức trung bình của EU và cùng kỳ năm trước, Bộ Kinh tế và Năng lượng Liên bang Đức cho biết, dự kiến nước này sẽ không đối mặt với tình trạng thiếu khí đốt trong mùa đông.

Cơ sở hạ tầng khí đốt châu Âu (GIE) đánh giá, lượng khí trong kho chỉ là một phần của bức tranh nguồn cung. An ninh năng lượng còn phụ thuộc vào khí nhập khẩu qua đường ống, LNG, sản lượng trong nước và diễn biến nhu cầu.

Tổng thư ký GIE Lucie Boost nêu quan điểm: “An ninh nguồn cung cần được đánh giá dựa trên sự kết hợp của lượng khí dự trữ, nguồn cung sẵn có, cơ sở hạ tầng và nhu cầu trong những kịch bản khác nhau. Nếu tốc độ bổ sung hiện nay được duy trì, lượng khí trong các kho dự trữ của châu Âu có thể đạt khoảng 77-80% vào tháng 11/2026”.

Tuy nhiên, bà Lucie Boost cũng nhận thấy, kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào nguồn cung, điều kiện thị trường, nhu cầu và thời tiết.

Trong khi đó, nhà phân tích năng lượng Emil Constantinescu, người sáng lập EnergyRiskIQ cho rằng, “bộ đệm vật lý” đang được cải thiện, nhưng thị trường vẫn đang cộng thêm mức phí đáng kể vào giá khí đốt do lo ngại về nguồn cung trong tương lai và các rủi ro từ bên ngoài.

Các nước EU đang phải chạy đua bổ sung khí đốt trước mùa Đông. (Nguồn: Euro News)

Giá khí đốt tăng, châu Âu chịu thêm sức ép

Nguồn cung hạn chế trong khi nhu cầu tăng đang đẩy giá khí đốt tại châu Âu đi lên. Lượng khí dự trữ càng thấp khiến việc bổ sung trước mùa Đông càng trở nên khó khăn và tốn kém.

Trước khi xung đột tại Trung Đông leo thang, giá khí đốt chuẩn của châu Âu trên sàn TTF Hà Lan dao động quanh mức 30-31 Euro/MWh. Hiện giá đã tăng lên khoảng 72-74 Euro/MWh, cao hơn gấp đôi, sau khi có thời điểm vượt 80-89 Euro/MWh vào đầu tháng 9/2026.

Điều này đồng nghĩa các nước châu Âu phải chi nhiều hơn để bổ sung lượng khí cần thiết trước mùa Đông, trong khi vẫn phải cạnh tranh với các khách hàng châu Á trên thị trường LNG toàn cầu.

Bộ trưởng Khí hậu Hà Lan Stientje van Veldhoven cho rằng, EU nên chấm dứt các mục tiêu bắt buộc về tỷ lệ lấp đầy kho khí đốt khi các quy định hiện hành hết hạn vào năm 2027.

Theo bà, việc buộc các nước phải đạt một tỷ lệ dự trữ nhất định có thể tạo gánh nặng không đồng đều giữa các thành viên.

Công ty Gasunie, đơn vị vận hành hạ tầng và vận chuyển khí đốt của Hà Lan, cũng cảnh báo về mức độ phụ thuộc ngày càng lớn của nước này vào nguồn khí đốt quốc tế.

“Chúng tôi khuyến nghị cần chuẩn bị cho một cuộc khủng hoảng có thể kéo dài vài tháng”, Gasunie cho biết.

Khí đốt thường đóng vai trò là nguồn phát điện biên, đặc biệt trong mùa Đông. Vì vậy, thiếu khí đốt có thể đẩy giá khí đốt chuẩn tăng mạnh, kéo theo giá điện tại nhiều nước châu Âu. Rủi ro sẽ lớn hơn nếu tình trạng này đồng thời xảy ra trong thời tiết lạnh và sản lượng điện gió thấp.

Kịch bản nào nếu mùa Đông khắc nghiệt hơn?

Rủi ro lớn nhất đối với châu Âu sẽ xuất hiện nếu mùa Đông lạnh giá kéo dài. Trong kịch bản này, giá LNG trên thị trường toàn cầu có thể tăng gần gấp đôi so với hiện nay, buộc các nước châu Âu phải cạnh tranh quyết liệt hơn với khách hàng châu Á để giành nguồn LNG từ Mỹ.

Nếu tình trạng thiếu khí đốt xảy ra, tác động không dừng ở thị trường nhiên liệu mà có thể lan sang ngành điện.

Nhiều nhà máy điện tại châu Âu sử dụng khí đốt để phát điện, do đó nguồn cung giảm có thể khiến giá điện tăng và gây thêm sức ép lên hệ thống điện.

Ông Ronald Pinto, nhà phân tích tại công ty tình báo thị trường Kpler cho rằng, hiện chưa có dấu hiệu cho thấy châu Âu sẽ thiếu khí đốt.

Tuy nhiên, nếu xảy ra thiếu hụt, ngành điện có thể chịu tác động đáng kể.

Theo ông Pinto, khí đốt thường đóng vai trò là nguồn phát điện biên, đặc biệt trong mùa Đông. Vì vậy, thiếu khí đốt có thể đẩy giá khí đốt chuẩn tăng mạnh, kéo theo giá điện tại nhiều nước châu Âu. Rủi ro sẽ lớn hơn nếu tình trạng này đồng thời xảy ra trong thời tiết lạnh và sản lượng điện gió thấp.

Sức ép xuất hiện vào thời điểm không thuận lợi đối với các chính phủ EU. Những năm qua, nhiều nước đã phải sử dụng giảm thuế, trợ cấp và các công cụ thị trường để kiềm chế giá năng lượng, trong khi ngân sách công ngày càng chịu nhiều áp lực.

Nếu tình hình xấu đi, Ủy ban châu Âu có thể phải tính đến việc phối hợp mua khí đốt chung giữa các nước thành viên, qua đó tăng khả năng đàm phán giá và phân bổ nguồn cung như từng thực hiện trong năm 2022.