Gắn phát triển năng lượng tái tạo với thu hút đầu tư và tăng trưởng tại địa phương

Đồng chí Trần Vũ Khiêm, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh phát biểu tại phiên thảo luận - Ảnh: C.T.V

Kính thưa các vị đại biểu Quốc hội;

Tôi thống nhất với báo cáo của Chính phủ về tình hình kinh tế-xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch năm 2027. Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới có nhiều biến động, việc bảo đảm cung ứng điện, không tăng giá điện đã góp phần ổn định sản xuất và đời sống. Theo báo cáo, điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống năm 2027 dự kiến tăng khoảng 8,1-14,8%. Cùng với bổ sung nguồn cung, cần nâng hiệu quả sử dụng nguồn điện và hạ tầng đã đầu tư.

Tỉnh Quảng Trị hiện có 24 dự án điện gió đang vận hành với tổng công suất hơn 1.100MW, nhưng đến nay chưa có doanh nghiệp nào trên địa bàn thực hiện mua bán điện trực tiếp. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để không chỉ phát triển Quảng Trị thành trung tâm sản xuất năng lượng tái tạo, mà cần tạo cơ chế để thế mạnh về năng lượng tái tạo trở thành lợi thế thu hút đầu tư, hình thành phụ tải mới và tạo giá trị gia tăng ngay tại địa phương, để một địa phương có tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo có thể chuyển thành lợi thế cạnh tranh trong thu hút đầu tư; đồng thời, tiếp tục đóng góp nguồn cung cho hệ thống điện quốc gia.

Trên tinh thần Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị, tôi xin kiến nghị hai vấn đề: Thu hút sản xuất, dịch vụ sử dụng điện xanh và hoàn thiện cơ chế để doanh nghiệp tiếp cận điện xanh bằng hợp đồng tin cậy cho đầu tư dài hạn.

Tạo cơ chế thu hút sản xuất, dịch vụ sử dụng điện xanh tại nơi có lợi thế nguồn điện

Theo báo cáo của Tổng Công ty Điện lực miền Trung, công suất lắp đặt các nguồn điện trên địa bàn Quảng Trị hiện khoảng 1.528MW, gấp gần 3 lần công suất phụ tải cực đại (là nhu cầu sử dụng điện cao nhất tại một thời điểm, của tỉnh). Nếu thực hiện đầy đủ các quy hoạch đã được phê duyệt, đến năm 2030, công suất lắp đặt có thể đạt khoảng 12.963MW, trong khi phụ tải cực đại dự báo khoảng 792MW. Đây là công suất lắp đặt của nhiều loại nguồn điện, không phải mức dư thừa điện năng; nhưng chênh lệch lớn cho thấy cần phối hợp phát triển nguồn, lưới và nhu cầu sử dụng điện. Chính Tổng Công ty Điện lực miền Trung cũng đã kiến nghị cơ chế thúc đẩy phụ tải tại địa bàn giàu tiềm năng năng lượng tái tạo như tỉnh Quảng Trị.

Khả năng tiếp cận điện xanh là một yếu tố lựa chọn địa điểm đầu tư của doanh nghiệp xuất khẩu và nhà đầu tư có cam kết giảm phát thải. Trung tâm dữ liệu cũng cần nguồn điện lớn, ổn định. Quảng Trị có các Khu Kinh tế Đông Nam, Hòn La và nằm trên Hành lang kinh tế Đông-Tây; việc kết hợp hạ tầng, dịch vụ với nguồn điện xanh sẽ tạo thêm sức hấp dẫn đầu tư. Nếu bố trí sản xuất, dịch vụ phù hợp còn có thể giảm áp lực truyền tải đi xa, bổ sung cho đầu tư lưới điện.

Để quyết định đầu tư, doanh nghiệp cần biết địa điểm nào đáp ứng yêu cầu điện, vào thời điểm nào và với điều kiện gì. Điện gió không tự bảo đảm cấp điện liên tục; trung tâm dữ liệu còn cần hạ tầng số, nước, đất đai và nguồn dự phòng. Hiệu quả giảm nghẽn lưới phải được đánh giá theo điểm đấu nối và thời điểm phát, tiêu thụ điện, không chỉ vì nguồn và khách hàng cùng nằm trong một tỉnh.

Từ thực tế nêu trên, tôi xin kiến nghị:

- Đề nghị Chính phủ xây dựng chương trình thí điểm thu hút sản xuất, dịch vụ sử dụng điện xanh tại một số khu vực phù hợp, gắn với chuẩn bị đất đai, hạ tầng điện, hạ tầng số, nước và nhân lực. Công khai khả năng cấp điện, tiến độ đầu tư lưới và điều kiện tiếp cận điện xanh để doanh nghiệp lựa chọn địa điểm, quy mô đầu tư. Chính sách hỗ trợ, ưu đãi theo pháp luật cần gắn với kết quả về tiến độ, công nghệ, hiệu quả sử dụng năng lượng và đóng góp kinh tế; có tiêu chí đánh giá, xử lý khi không đạt mục tiêu. Tăng cường đánh giá cân đối nguồn, lưới và phụ tải theo vùng khi cập nhật quy hoạch, kế hoạch thực hiện.

Cho nghiên cứu mô hình kết hợp nguồn điện tái tạo, khách hàng sử dụng điện mới và lưu trữ tại khu vực phù hợp (tỉnh Quảng Trị đề xuất tại Khu Kinh tế Đông Nam Quảng Trị hoặc Khu Kinh tế Hòn La); đánh giá hiệu quả kỹ thuật, tài chính và chi phí hệ thống tiết giảm làm cơ sở xem xét cơ chế áp dụng.

- Đề nghị Quốc hội, khi xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, rà soát các nguyên tắc phát triển đồng bộ nguồn điện, lưới điện và phụ tải; giám sát việc gắn chính sách năng lượng với thu hút đầu tư, phát triển vùng; xem xét cơ chế thuộc thẩm quyền khi Chính phủ trình đề xuất cần quy định khác luật.

Hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp để doanh nghiệp mua được điện xanh với chi phí có thể dự tính

Thu hút được doanh nghiệp thì phải trả lời tiếp: Họ mua điện xanh bằng cách nào, tổng chi phí bao nhiêu, hợp đồng có đủ ổn định để đầu tư và vay vốn không? Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đã tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp. Với Quảng Trị, cần đánh giá nhu cầu thị trường, mức độ sẵn sàng của các bên và khâu tổ chức thực hiện để hỗ trợ hình thành giao dịch phù hợp.

Đối với mua bán điện trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia, dòng điện vật lý vẫn được giao nhận thông qua hệ thống điện và thị trường điện theo quy định; đồng thời, bên mua và đơn vị phát điện năng lượng tái tạo xác lập quan hệ tài chính thông qua hợp đồng kỳ hạn điện, tức hợp đồng dài hạn giúp ổn định giá cho phần sản lượng thỏa thuận. Hợp đồng này không cố định toàn bộ chi phí điện. Để doanh nghiệp và tổ chức tín dụng đánh giá được hiệu quả đầu tư, cơ chế cần đáp ứng ba yêu cầu:

Thứ nhất, minh bạch tổng chi phí. Doanh nghiệp cần tính đủ tiền mua điện từ đơn vị điện lực, chi phí sử dụng hệ thống điện (truyền tải, phân phối, điều độ) và khoản thanh toán chênh lệch với nhà máy, tránh tính trùng hoặc bỏ sót. Phương pháp tính, nguyên tắc điều chỉnh phải công khai; thay đổi cần được thông tin kịp thời để doanh nghiệp chủ động phương án tài chính dài hạn.

Thứ hai, rõ trách nhiệm và rủi ro. Khi gió yếu, nhà máy gặp sự cố hoặc phải giảm phát do giới hạn của lưới điện, hệ thống điện, việc phân bổ thiệt hại cần căn cứ nguyên nhân và thỏa thuận hợp pháp. Hợp đồng phải rõ nghĩa vụ thanh toán, xử lý thay đổi pháp luật, chấm dứt và tranh chấp. Mua bán trực tiếp không tạo quyền ưu tiên truyền tải hay bảo đảm huy động toàn bộ sản lượng; các bên cần có thông tin về khả năng thực hiện hợp đồng trước khi cam kết vốn.

Thứ ba, điện xanh phải kiểm chứng được. Doanh nghiệp cần chứng minh với đối tác việc sử dụng điện tái tạo và thực hiện cam kết giảm phát thải. Quyền ghi nhận, chuyển giao chứng nhận điện xanh (thuộc tính năng lượng tái tạo) phải rõ ràng, có thể truy xuất; tránh một sản lượng được nhiều bên cùng sử dụng để chứng minh tiêu thụ điện xanh.

Quang cảnh phiên thảo luận tổ - Ảnh: C.T.V

Vì vậy, tôi kiến nghị:

- Đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Công thương tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn thực hiện cơ chế mua bán điện trực tiếp theo quy định hiện hành; làm rõ các cấu phần chi phí, phương pháp tính, nguyên tắc điều chỉnh và công cụ tham chiếu; hoàn thiện hướng dẫn hợp đồng, phân bổ rủi ro rõ ràng, tôn trọng quyền thỏa thuận hợp pháp; hoàn thiện cơ chế ghi nhận nguồn gốc điện xanh, tránh tính trùng. Với Quảng Trị, hướng dẫn khảo sát nhu cầu doanh nghiệp, mức độ sẵn sàng của nhà máy và điều kiện lưới để hỗ trợ hình thành giao dịch đầu tiên, gắn với chương trình thí điểm nêu trên.

- Đề nghị Quốc hội rà soát sự đầy đủ, thống nhất của quy định về tiếp cận lưới bình đẳng, minh bạch chi phí, bảo vệ quyền hợp pháp và ghi nhận điện xanh. Tăng cường giám sát nội dung đã có quy định; chỉ bổ sung nguyên tắc còn thiếu, phù hợp với tổ chức, vận hành thị trường điện.

- Đồng thời, từ thực tiễn Quảng Trị, tôi đề nghị khi phát triển các trung tâm năng lượng tái tạo cần chuyển từ tư duy phát triển riêng nguồn điện sang tư duy phát triển đồng bộ nguồn điện-lưới điện-phụ tải-lưu trữ, trong đó thu hút phụ tải mới phải được xem là một cấu phần của quy hoạch và phát triển hệ thống điện. Nếu giải quyết được đồng thời bài toán nguồn điện-lưới điện-phụ tải-lưu trữ và cơ chế tiếp cận điện xanh, chúng ta có thể chuyển năng lượng tái tạo từ một lợi thế về tài nguyên thành lợi thế về đầu tư, việc làm, nguồn thu và tăng trưởng.

Kính thưa các vị đại biểu,

Hai kiến nghị trên nhằm thu hút sản xuất, dịch vụ có giá trị gia tăng cao và kết nối nhu cầu sử dụng điện với nguồn năng lượng tái tạo bằng cơ chế thị trường minh bạch. Khi điện xanh trở thành lợi thế để doanh nghiệp quyết định đầu tư dài hạn, các địa phương như Quảng Trị chúng tôi sẽ có thêm việc làm, nguồn thu ngân sách và động lực mới nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số như mục tiêu đã đề ra, đồng thời đóng góp hiệu quả vào an ninh năng lượng quốc gia.

Kính đề nghị Chính phủ và các cơ quan liên quan quan tâm cụ thể hóa trong định hướng chính sách và tổ chức thực hiện.