Gánh nặng nợ công ở các nước giàu làm gia tăng sức ép lên các nước nghèo

Mức nợ công lớn ở các nước giàu đang dẫn tới việc chi phí vay vốn của các nước nghèo ngày càng đắt đỏ, trong bối cảnh lãi suất cao và các cú sốc toàn cầu liên tiếp...

Ảnh minh họa - Ảnh: New York Times

Ảnh minh họa - Ảnh: New York Times

Theo tờ báo New York Times, hiện khó tìm được chính phủ nào không phải chật vật với gánh nặng nợ công. Trong đó, khó khăn tài khóa của các nền kinh tế giàu có lại nổi bật hơn cả, với cả Mỹ, Anh, Pháp, Italy, Trung Quốc và Nhật Bản đều đang đối mặt với mức nợ kỷ lục hoặc gần kỷ lục.

Hệ quả thể hiện rõ nhất ở Pháp, nơi tâm lý bức xúc trước vật giá leo thang cùng tình trạng xuống cấp của các cơ sở và dịch vụ công đã góp phần dẫn đến các cuộc biểu tình bạo lực và một cuộc tổng đình công trong những tuần gần đây.

Tuy nhiên, vấn đề tài khóa của các nước giàu không chỉ dừng lại trong biên giới mà còn lan rộng, làm gia tăng sức ép lên các nước thu nhập thấp và trung bình. Hệ quả là nhóm nước kém giàu có phải đi vay nhiều hơn trước và cũng phải trả mức giá đắt hơn cho các khoản vay đó.

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố trong tháng này, tổng nợ của các nước đang phát triển đã tăng vọt lên 9,4 nghìn tỷ USD vào năm ngoái, trong bối cảnh lãi suất cao và các cú sốc toàn cầu liên tiếp đè nặng lên nền kinh tế. Các nước nghèo nhất chịu tác động nặng nề nhất khi phải đối mặt với mức lãi suất cao chưa từng thấy kể từ cuối thập niên 1980.

Nhiều nguyên nhân nằm ngoài tầm kiểm soát của các nước đang phát triển. Hàng loạt cuộc khủng hoảng, bắt đầu từ đại dịch Covid-19, rồi đến các cú sốc năng lượng, gián đoạn chuỗi cung ứng và giá cả leo thang do các cuộc chiến tại Ukraine và Iran, đã làm căng thẳng ngân sách quốc gia và đẩy nợ công lên cao.

LÃI VAY TĂNG CAO TRÊN TOÀN CẦU

Lạm phát tăng mạnh buộc các ngân hàng trung ương nâng lãi suất, đẩy chi phí vay vốn trên toàn cầu lên cao.

“Những khoản nợ trước đây được coi là hoàn toàn hợp lý bỗng phải chịu gánh nặng lãi vay vượt xa khả năng chi trả của một nước đang phát triển. Điều đó đẩy nhiều quốc gia vào vòng luẩn quẩn nguy hiểm”, bà Christina Segal-Knowles, Giám đốc điều hành phụ trách chính sách quốc tế của Quỹ Rockefeller, nhận định với New York Times.

Gánh nặng nợ công ở các nước giàu cũng tác động đến những nước có thu nhập thấp hơn. Lợi suất trái phiếu, tức mức sinh lời mà nhà đầu tư trái phiếu chính phủ nhận được, đang tăng mạnh trên toàn cầu. Trước tình trạng thâm hụt ngân sách phình to và nhiều thách thức khác, các nhà đầu tư trong khu vực tư nhân ngày càng lo ngại rủi ro. Ngay cả với các nước giàu, nhà đầu tư cũng đòi hỏi lợi suất cao hơn khi cho vay nếu cho rằng giới lãnh đạo chính trị đang né tránh những lựa chọn tài khóa khó khăn.

Thị trường trái phiếu Mỹ, lớn nhất và có ảnh hưởng nhất thế giới, góp phần chi phối diễn biến tại các thị trường khác. Trái phiếu kho bạc Mỹ vẫn được xem là an toàn nhất thế giới, song khoản nợ chính phủ liên bang vượt 40 nghìn tỷ USD, tương đương khoảng 120% quy mô nền kinh tế nước này, đang làm dấy lên lo ngại.

Thâm hụt ngân sách gia tăng cùng các chính sách của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đẩy lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm vượt 5%, mức cao nhất trong hai thập kỷ. Trong khi đó, lợi suất trái phiếu Pháp cũng lên mức cao nhất 25 năm, còn lợi suất trái phiếu Nhật Bản ở mức cao nhất ba thập kỷ.

Trong bối cảnh đó, các nước thu nhập thấp và trung bình, vốn khó sánh với Mỹ về sức mạnh kinh tế, phải trả mức bù rủi ro cao hơn nhiều để thu hút vốn. Chẳng hạn, Bờ Biển Ngà, Kenya và Nigeria đã phải chấp nhận lãi suất vay từ 7,5% đến hơn 10% mỗi năm.

Vay vốn với chi phí cao có thể là điều cần thiết trước mắt, nhưng về lâu dài lại phản tác dụng bởi tăng trưởng kinh tế ở những nước này khó tạo ra đủ thu nhập để trả hết nợ.

Chi phí vay từ các tổ chức như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng tăng đối với hầu hết các nước, ngoại trừ nhóm nghèo nhất, bởi lãi suất cho vay của IMF dựa trên lãi suất do các ngân hàng trung ương lớn ấn định.

“Có thể thấy hành động của các ngân hàng trung ương ở những nền kinh tế phát triển quyết định chi phí vay vốn ra sao. Ecuador chẳng liên quan gì đến chiến tranh ở Ukraine hay Iran, nhưng bằng cách nào đó vẫn phải trả lãi suất cao hơn cho IMF”, ông Martin Guzman, giáo sư Đại học Columbia kiêm cựu Bộ trưởng Kinh tế Argentina, nhận định.

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và các ngân hàng trung ương lớn khác được dự báo sẽ tiếp tục chịu sức ép nâng lãi suất.

CHI PHÍ TRẢ NỢ LẤN ÁT NGUỒN LỰC PHÁT TRIỂN

Chi phí trả các khoản nợ hiện hữu cùng chi phí tiếp cận vốn vay mới ở mức cao đang bó hẹp khả năng điều hành của các nhà lãnh đạo ở những đang chịu gánh nặng nợ lớn, bất kể khuynh hướng tư tưởng. Khi nguồn lực ngày càng được chuyển sang để trả nợ, ngân sách dành cho giáo dục, y tế, lương hưu, hạ tầng, phát triển kinh tế và các lĩnh vực khác càng eo hẹp.

Theo ông Guzman, đối với Ai Cập, Pakistan và Tunisia, số tiền để trả nợ gốc và lãi vay nước ngoài đang lớn hơn lượng vốn mà những nước này vay được. Theo Cơ quan Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển, có 51 quốc gia với 3,7 tỷ dân hiện phải trả lãi nợ công nhiều hơn chi cho y tế hoặc giáo dục.

Trong khi đó, viện trợ nước ngoài và các khoản vay lãi suất thấp từ các nền kinh tế phát triển cùng các ngân hàng phát triển đa phương đã cạn dần. Trung Quốc, quốc gia đã đẩy mạnh cho vay trong thập niên 2010, nay tập trung vào việc thu hồi nợ hơn là cho vay mới.

Bà Mavis Owusu-Gyamfi, chủ tịch kiêm CEO Trung tâm Chuyển đổi Kinh tế châu Phi, nhấn mạnh các bên cần hành động chung để xử lý vấn đề nợ, trong đó Trung Quốc giữ vai trò quan trọng.

“Trung Quốc là một nước có vai trò lớn trong vấn đề này. Chừng nào chưa đạt được đồng thuận với phía Trung Quốc, mọi cuộc đàm phán về nợ vẫn sẽ diễn ra rời rạc và mất nhiều thời gian”, bà Owusu-Gyamfi nói.

Một vấn đề đáng quan ngại là nguồn tiền vốn dành để thúc đẩy tăng trưởng đang bị rút bớt. Các nước nhận vốn vay lãi suất thấp từ những định chế tài chính quốc tế như WB hay các ngân hàng phát triển khu vực cuối cùng lại dùng một phần số tiền này để trả nợ cho các chủ nợ tư nhân, thay vì đầu tư vào doanh nghiệp hay tạo việc làm.

Nhiều nền kinh tế mới nổi đang gánh nợ lớn đã tránh được vỡ nợ, nhưng không phải nhờ đạt được ổn định tài chính mà do ưu tiên dồn nguồn lực cho việc trả nợ.

“Điều đó có nghĩa là các nước này đang ‘vỡ nợ’ về phát triển, thay vì vỡ nợ các khoản vay”, ông Guzman nhận định.

Ông Guzman chỉ ra rằng chủ nợ luôn đòi lợi suất cao hơn đối với những khoản vay rủi ro hơn, nhưng khi rủi ro thành hiện thực, họ lại không sẵn lòng chấp nhận nhận về ít hơn số tiền mình được hoàn trả.

Quỹ Rockefeller và một số tổ chức khác đang thúc đẩy các chủ nợ đồng ý chấm dứt vòng luẩn quẩn này, bằng cách cho các nước vay tạm hoãn những khoản trả nợ đang làm cạn kiệt nguồn lực của chính phủ và triệt tiêu triển vọng tăng trưởng dài hạn.

Trong bối cảnh viện trợ và các hình thức hỗ trợ khác eo hẹp, bà Segal-Knowles cho rằng các định chế tài chính quốc tế có thể làm được nhiều hơn với nguồn lực sẵn có. Cụ thể, các định chế này có thể dùng những tài sản như dự trữ vàng làm đòn bẩy tài chính để giải phóng nguồn vốn cho các khoản vay phát triển với chi phí phải chăng.

Ngọc Trang

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/ganh-nang-no-cong-o-cac-nuoc-giau-lam-gia-tang-suc-ep-len-cac-nuoc-ngheo.htm