Gạo giảm phát thải mở rộng dư địa xuất khẩu

Ngày 18/5, trong khi tại Đồng bằng sông Cửu Long - vựa lúa gạo của cả nước, các doanh nghiệp xuất khẩu tăng cường thu mua để đáp ứng đơn hàng mới từ Philippines, Trung Quốc và châu Phi. Tại đầu cầu miền Bắc, câu chuyện “gạo giảm phát thải” tiếp tục trở thành một trong những tâm điểm tại Hội nghị lần thứ nhất Ban Chỉ đạo triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến 2050”.

“Gạo xanh” trở thành lợi thế cạnh tranh mới

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo xuất khẩu của Việt Nam đang có xu hướng phục hồi trở lại sau giai đoạn giảm sâu. Hiện gạo Jasmine được chào bán ở mức 513 - 517 USD/tấn, tăng khoảng 30 USD/tấn so với tháng trước. Gạo thơm 5% tấm dao động 510 - 520 USD/tấn, tăng khoảng 25 - 30 USD/tấn so với cùng kỳ năm ngoái.

Muốn nâng giá trị và đi vào phân khúc cao cấp, sản xuất xanh và giảm phát thải gần như trở thành yêu cầu bắt buộc. Ảnh minh họa

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, giá lúa nội địa cũng tăng từ 200 - 300 đồng/kg kể từ đầu tháng 5. Các giống lúa chất lượng cao như OM 18, Đài Thơm 8, ST24, ST25 được doanh nghiệp thu mua mạnh để phục vụ xuất khẩu.

Các doanh nghiệp xuất khẩu cho hay, thời gian gần đây doanh nghiệp liên tục nhận thêm đơn hàng từ các thị trường truyền thống như Philippines, Trung Quốc và châu Phi nên nhu cầu thu mua lúa chất lượng cao tăng mạnh. Đáng chú ý, các dòng gạo thơm, gạo chất lượng cao hiện được thị trường đón nhận tốt hơn. Giá phục hồi giúp doanh nghiệp mạnh dạn ký hợp đồng dài hạn, đồng thời tạo tâm lý tích cực cho nông dân bước vào vụ mới.

Không khí thu hoạch lúa Đông Xuân muộn tại nhiều địa phương cũng trở nên nhộn nhịp hơn khi thương lái quay lại thu mua mạnh. Trong đó, những ruộng tham gia mô hình lúa chất lượng cao, giảm phát thải hiện cho lợi nhuận tốt hơn nhờ giảm lượng giống, giảm phân bón và tiết kiệm chi phí sản xuất.

Tín hiệu phục hồi của thị trường đang cho thấy, tương lai cạnh tranh của hạt gạo Việt không chỉ nằm ở sản lượng hay giá bán, mà còn ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và phát thải thấp.

Theo ngành nông nghiệp Đồng Tháp, các vùng tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm chi phí đầu vào, tăng chất lượng và nâng giá trị hạt gạo xuất khẩu. Ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cho biết, địa phương sẽ tiếp tục mở rộng diện tích sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải, ưu tiên xây dựng vùng nguyên liệu lớn liên kết với doanh nghiệp xuất khẩu.

Không chỉ là câu chuyện giá cả thị trường, vấn đề sản xuất giảm phát thải cũng trở thành nội dung nóng tại Hội nghị lần thứ nhất Ban Chỉ đạo triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến 2050” khi ghi nhận 18 ý kiến từ cơ quan quản lý, chuyên gia, hiệp hội và doanh nghiệp.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, nhóm gạo thơm, gạo chất lượng cao hiện chiếm gần 50% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Đây là phân khúc đang giữ vai trò quan trọng trong bối cảnh giá gạo thế giới chịu áp lực điều chỉnh. Lợi thế cạnh tranh lớn nhất của gạo Việt Nam hiện nay không còn nằm ở sản lượng mà ở khả năng cung ứng ổn định các dòng gạo chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn môi trường.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho hay, các thị trường nhập khẩu lớn hiện không chỉ quan tâm chất lượng sản phẩm mà còn quan tâm quá trình sản xuất có minh bạch hay không, có giảm phát thải và bảo đảm trách nhiệm môi trường hay không.

Theo đó, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long được xem là bước chuyển lớn của ngành lúa gạo Việt Nam. Không chỉ tạo vùng nguyên liệu lớn, đề án còn thay đổi phương thức sản xuất theo hướng giảm giống gieo sạ, giảm phân bón, tiết kiệm nước và giảm phát thải khí nhà kính.

Ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt (nay là Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) cho rằng, lúa gạo hiện là ngành đi đầu trong giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt với các quy trình như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ (AWD) đã được áp dụng hiệu quả tại nhiều địa phương.

Tuy nhiên, theo ông Cường, việc tham gia thị trường tín chỉ carbon vẫn là quá trình phức tạp và tốn kém. Vì vậy, ưu tiên trước mắt của ngành nông nghiệp vẫn là xây dựng được quy trình sản xuất phát thải thấp, nâng cao giá trị hạt gạo và đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu.

“Trong tương lai, các sản phẩm xanh có thể tạo ra giá trị gia tăng rất lớn. Nhưng để làm được điều đó cần có bộ tiêu chí rõ ràng, hệ thống chứng nhận minh bạch và vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản”, ông Cường nói.

Xây dựng thương hiệu “gạo phát thải thấp” Việt Nam

Theo ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), sau hai năm triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận nhưng vẫn còn không ít khó khăn liên quan đến tổ chức thực hiện, tín dụng và xây dựng vùng nguyên liệu.

Hiện Hiệp hội đang phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã và các địa phương xây dựng mô hình sản xuất lúa gạo giảm phát thải gắn với truy xuất nguồn gốc và số hóa quy trình sản xuất. Một số công cụ số hóa đã được áp dụng như “sổ tay điện tử” để đánh giá mức độ tuân thủ quy trình canh tác giảm phát thải, phục vụ truy xuất nguồn gốc và xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu. "Trong thời gian tới cần mở rộng các mô hình sản xuất lúa giảm phát thải ra phạm vi toàn quốc thay vì chỉ tập trung tại Đồng bằng sông Cửu Long", ông Lê Thanh Tùng đề xuất.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhấn mạnh, giảm phát thải không còn là câu chuyện riêng của môi trường mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để nông sản Việt Nam duy trì năng lực cạnh tranh. Theo đó, trong giai đoạn 2026 - 2030, ngành nông nghiệp sẽ tập trung hoàn thiện hệ thống MRV (đo đếm, báo cáo và thẩm định phát thải) đối với cây lúa và từng bước mở rộng sang cà phê, ngô, sầu riêng cùng nhiều ngành hàng chủ lực khác.

Song song với đó là xây dựng bộ tiêu chí canh tác giảm phát thải, phát triển nhãn hiệu “nông sản phát thải thấp Việt Nam” và hình thành hệ thống dữ liệu phát thải đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. “Trọng tâm hiện nay chưa phải bán tín chỉ carbon mà là hình thành quy trình sản xuất mới để nông sản Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thị trường tương lai”, Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh.