Ghi dấu ấn nghiên cứu lịch sử vùng đất Quảng

Ông Bùi Văn Tiếng (bên trái), Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đà Nẵng tham gia Talkshow “Chủ quyền Hoàng Sa qua di sản văn hóa” tổ chức tháng 11/2025. Ảnh: TRỌNG HUY

Do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, kể từ Đại hội lần thứ III tổ chức ngày 26/4/2017, tính đến nay đã hơn 9 năm, Hội Khoa học Lịch sử thành phố mới hội đủ điều kiện tổ chức Đại hội lần thứ IV. Hiện toàn Hội có 150 hội viên và 2 chi hội trực thuộc, gồm Chi hội Khoa học lịch sử Người cao tuổi và Chi hội Khoa học lịch sử Hội An.

Từ Đại hội này, không gian hoạt động của Hội được mở rộng cả địa bàn thành phố sau hợp nhất. Đây là dư địa phát triển hết sức thuận lợi, để trong nhiệm kỳ 2026 - 2031 Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng tăng cường nguồn nhân lực chuyên ngành cũng như mở rộng nội dung nghiên cứu lịch sử cả vùng đất Quảng.

* Hội Khoa học Lịch sử thành phố đã có nhiều đóng góp giá trị thông qua các công trình nghiên cứu, cũng như công tác bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của thành phố. Xin ông khái quát những dấu ấn nổi bật trong hoạt động của Hội giai đoạn 2017 - 2026?

- Ông Bùi Văn Tiếng: Dấu ấn đầu tiên phải nói đến là các hoạt động với “Ngày hội sử học Đà Nẵng” qua từng năm. Trong đó, năm 2017 mở ra dấu ấn đầu tiên với tham luận “Giao lưu quốc tế về văn học nghệ thuật ở Đà Nẵng” đăng trên Báo Đà Nẵng; tiếp đó, năm 2018 Hội đã góp phần đáng kể vào việc tổ chức thành công hội thảo khoa học “Đà Nẵng chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha: Quá khứ và hiện tại”.

Cũng trong năm 2018, Đặc san Nghiên cứu Lịch sử xứ Quảng số 11 - số đầu tiên của năm 2018, ra mắt độc giả đúng vào Ngày Hội Sử học Đà Nẵng với các bài “Thành tỉnh Quảng Nam và Thành Điện Hải qua di sản tư liệu mộc bản triều Nguyễn”, “Vài đề xuất về giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành Điện Hải”...

Từ số 14 đến nay, Đặc san Nghiên cứu Lịch sử xứ Quảng của Hội muốn cung cấp đến độc giả, mà trước hết là hội viên, những tư liệu lịch sử viết bằng tiếng nước ngoài mà Hội đã sưu tầm/dịch thuật.

Nhân 45 năm quần đảo Hoàng Sa bị Trung Quốc dùng vũ lực cưỡng chiếm trái phép, Hội đã phối hợp tổ chức một số hình thức sinh hoạt học thuật như hội thảo khoa học “Nghiên cứu và truyền thông, giáo dục về quần đảo Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay” vào ngày 12/1/2019 với sự tham gia của nhiều hội viên của Hội.

Sáng 15/1/2019, tôi cũng đã thay mặt Hội Khoa học Lịch sử thành phố trả lời phỏng vấn của Trưởng đoàn phóng viên Thụy Sĩ do Bộ Ngoại giao mời vào Đà Nẵng để tuyên truyền đối ngoại về chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Nhiều hội viên tham gia hội thảo khoa học “Chủ quyền quốc gia Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa” do Học viện Chính trị Khu vực III tổ chức ngày 18/1/2019.

Cũng trong giai đoạn 2017 - 2026, ngoài tham gia sôi nổi nhiều sinh hoạt học thuật như phối hợp tổ chức các tọa đàm, tham gia, hội thảo về lịch sử, Hội đã xuất bản nhiều tài liệu sử học và nghiên cứu khoa học lịch sử giá trị.

Cùng với Đặc san Nghiên cứu Lịch sử Xứ Quảng từ năm 2017 đến nay đã được 11 số, Hội đã xuất bản cuốn “Chí sĩ yêu nước Thái Phiên qua các tư liệu mới” (Nhà xuất bản Đà Nẵng) của hội viên quá cố Nguyễn Trương Đàn; cuốn sách này là sản phẩm của công trình nghiên cứu khoa học cấp thành phố “Khởi nghĩa Thái Phiên - Trần Cao Vân qua các tài liệu mới” của nhóm nghiên cứu Nguyễn Trương Đàn, Lưu Anh Rô, Bùi Văn Tiếng, Võ Hà đã được nghiệm thu từ cuối năm 2014.

Sách “Miền Trung - Những vấn đề lịch sử” (Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2021) là tập hợp nhiều bài nghiên cứu chuyên sâu của các học giả, nhà sử học uy tín trong nước, là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu và những ai yêu mến lịch sử nước nhà.

Hội đã chủ trì, triển khai thực hiện Đề tài khoa học “Lịch sử Đà Nẵng (từ khởi thủy đến năm 2020)” (đã hoàn thành xuất bản Sơ thảo “Biên niên Lịch sử Đà Nẵng từ khởi thủy đến năm 2025” vào cuối năm 2025); tổ chức nhiều tọa đàm, hội thảo chất lượng phục vụ cho công trình này, hiện hoàn thành 75% tiến độ.

* Ông có thể chia sẻ một số định hướng của Hội ở nhiệm kỳ 2026 - 2031 mang tính đột phá, phù hợp với sự phát triển chung của thành phố trong giai đoạn mới?

- Ông Bùi Văn Tiếng: Nhiệm kỳ 2026 - 2031 được Hội xác định là nhiệm kỳ đột phá phát triển về xây dựng tổ chức, hoạt động chuyên môn, đóng góp tích cực vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển thành phố.

Hội tập hợp, đoàn kết, phát huy năng lực sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học lịch sử; tăng cường hợp tác, đổi mới, qua đó tạo đột phá theo hướng từ ổn định sang phát triển; từ từng bước đổi mới phương thức hoạt động sang nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động; từ tập hợp sang tăng cường hợp tác, phối hợp triển khai nhiệm vụ; chuyển mạnh từ mô hình hoạt động hội truyền thống sang mô hình tổ chức mạng lưới trí thức hiện đại; từ tập hợp sang kết nối, điều phối và phát huy trí tuệ; từ phản biện theo từng vụ việc sang tư vấn, phản biện chính sách có chiều sâu, có theo dõi sau phản biện.

Trong nhiệm kỳ, Hội tích cực tham mưu, đề xuất những vấn đề lớn về chủ trương, chính sách thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học; đề xuất đề tài, mô hình ứng dụng tiến bộ của những nghiên cứu lịch sử. Đẩy mạnh hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, góp phần củng cố luận cứ khoa học, nâng cao chất lượng các chương trình, đề án, dự án lớn, chính sách của thành phố.

Trên cơ sở đó, tập trung xây dựng Hội vững mạnh về chính trị, tổ chức, nâng cao vị thế trong hệ thống chính trị thành phố. Hội thực hiện tốt vai trò nòng cốt trong việc tập hợp, đoàn kết, phát huy năng lực sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học, tích cực tham gia giải quyết các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn thành phố.

Nâng cao năng lực tư vấn, phản biện xã hội của Hội; nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của hội viên; tăng cường hợp tác, kiến tạo môi trường hoạt động cho trí thức, đặc biệt là trí thức trẻ, các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài địa phương trên lĩnh vực khoa học lịch sử.

* Những phương hướng hoạt động của Hội Khoa học Lịch sử thành phố nhiệm kỳ 2026 - 2031 có khả thi hay không, kết quả đến đâu, tùy thuộc vào sự tích cực của mỗi hội viên trong tập thể lớn, thưa ông?

- Ông Bùi Văn Tiếng: Đúng vậy. Hoạt động của Hội là hoạt động tập thể, nhất là những hoạt động bề nổi như tổ chức hội thảo, trao giải thưởng sử học… Điều này đòi hỏi ở mỗi hội viên tinh thần và khả năng hợp tác vì công việc chung của cả Hội.

Tuy nhiên, hoạt động nghề nghiệp của hội viên lại rất độc lập. Muốn sáng tạo cái mới trong khoa học và trong nghệ thuật đều rất cần độc lập về tư duy. Nếu người làm sử không có tư duy độc lập thì làm sao có thể viết sử nhiều lần; bởi viết sử lần sau mà thiếu tư duy độc lập thì làm sao có thể vượt qua cái bóng của người viết sử lần trước…

Muốn sáng tạo cái mới trong khoa học và trong nghệ thuật còn rất cần sự trung thực. Tư duy độc lập không có nghĩa là không dựa vào ý tưởng và nhất là dựa vào sử liệu của những người đi trước, vấn đề là tỷ lệ giữa cái của người với cái của mình thế nào cho hợp lý, và quan trọng hơn là phải thật minh bạch về xuất xứ đối với cái của người.

Khi nói làm sử chủ yếu nhằm “ôn cố tri tân” - ôn chuyện cũ để biết chuyện mới - là đang chạm đúng ngón tay vào bản chất của lịch sử. Lịch sử không bao giờ là dĩ vãng, lịch sử chỉ là quá khứ, mà quá khứ thì suy đến cùng chính là hiện tại.

Các hội viên của Hội đã chọn lựa con đường đồng hành với sử học và dẫu trong tương lai không phải tất cả đều trở thành những sử gia chuyên nghiệp nhưng chắc chắn sẽ gắn bó hơn với khoa học lịch sử, từ đó mà gắn bó hơn với con người. Bởi lịch sử không gì khác hơn là sự phản ánh những niềm vui, nỗi buồn của con người trong quá khứ và trong hiện tại.

Mong rằng trong nhiệm kỳ mới, toàn Hội và từng hội viên Hội Khoa học Lịch sử thành phố sẽ rất tập thể ở những hoạt động tập thể và cá nhân hóa ở những hoạt động đòi hỏi phải rất độc lập, trung thực để sáng tạo. Qua đó, tiếp tục góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển văn hóa - lịch sử trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.