Giá đất cần minh bạch, không làm giảm quyền lợi người bị thu hồi

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (TP Hải Phòng) đề cập ranh giới giữa quyền thu hồi đất của Nhà nước và cơ chế thỏa thuận dân sự về quyền sử dụng đất. Bà cho rằng cần phân biệt rõ thẩm quyền quyết định một dự án với căn cứ để Nhà nước sử dụng quyền lực công thu hồi quyền sử dụng đất của người dân.

“Một dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội hoặc Thủ tướng quyết định đương nhiên là dự án quan trọng, nhưng không nên chỉ từ chủ thể quyết định dự án mà mặc nhiên suy ra việc thu hồi đất đã đáp ứng yêu cầu thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng” - đại biểu phân tích. 

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga. Ảnh: Phạm Hải

Theo bà Nga, dự thảo luật cần rà soát theo hướng dự án vẫn phải đáp ứng tiêu chí về mục tiêu, tính chất và mức độ cần thiết của việc thu hồi đất, còn quyết định chủ trương đầu tư là căn cứ để triển khai thu hồi, không nên để tự nó trở thành một trường hợp thu hồi đất độc lập.

Dự thảo quy định người bị thu hồi được bảo đảm mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận. Với nội dung này, bà đề nghị phải làm rõ “mức trung bình” được xác định theo phương pháp nào, để chính cơ chế bảo vệ người dân không trở thành nguồn tranh chấp mới.

Đại biểu cũng đề nghị tách bạch chức năng điều tiết kinh tế của giá đất với chức năng bảo đảm quyền lợi người dân khi Nhà nước thu hồi đất. Theo bà, sử dụng giá đất để giảm chi phí đầu vào, thúc đẩy sản xuất kinh doanh là một mục tiêu, trong khi bồi thường khi thu hồi đất lại trực tiếp liên quan đến quyền tài sản và khả năng tái thiết cuộc sống của người dân. Hai mục tiêu này không hoàn toàn đồng nhất.

“Không nhất thiết phải xây dựng hai bảng giá đất nhưng luật nên có cơ chế áp dụng khác nhau để việc điều tiết giá đất không đồng thời làm giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất” - bà nêu quan điểm.

Quyền của từng người sử dụng đất phải được tôn trọng

Trong khi đó, đại biểu Lê Văn Thế (Ninh Bình) đề nghị xử lý việc thu hồi đất cần gắn với tổ chức lại không gian phát triển.

Ông phân tích: Khi Nhà nước đầu tư một tuyến đường hoặc một công trình hạ tầng lớn, việc thu hồi đất không nên chỉ dừng ở việc lấy đủ diện tích cho công trình. Nếu chỉ thu hồi đúng phần đất nằm trong ranh giới dự án thì sau khi công trình hoàn thành có thể để lại những phần đất nhỏ, méo, khó tiếp cận, đất sản xuất bị chia cắt hoặc không hiệu quả đối với việc canh tác đất nông nghiệp.

Do vậy, đại biểu tỉnh Ninh Bình đề nghị công tác giải phóng mặt bằng phải tính đến hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian hình thành sau dự án.

Đại biểu Lê Văn Thế. Ảnh: Phạm Hải

Dự thảo luật quy định khi người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất thì cơ quan có thẩm quyền quyết định thu hồi và thực hiện bồi thường, hỗ trợ. Với nội dung này, đại biểu đặc biệt quan tâm đến các khía cạnh: khi người dân có nhu cầu hoặc không có nhu cầu, hay người này có nhu cầu nhưng người khác lại không.

Cụ thể, ông cho rằng quy định này tôn trọng quyền lựa chọn của người dân, nhưng trong cùng một dự án có thể phát sinh tình huống những phần đất còn lại có thửa đất nhỏ, méo hoặc không còn khả năng sử dụng hiệu quả. Trong khi đó, có người đề nghị thu hồi, có người lại không đề nghị thu hồi. Nếu chỉ xử lý theo nhu cầu của từng hộ thì bài toán không gian của cả dự án vẫn có thể bị bỏ ngỏ.

Ông cũng lưu ý dự thảo luật cần bổ sung tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Nếu phần đất vẫn có thể tiếp tục sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Nhưng nếu cần thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại một không gian rộng hơn thì phải có căn cứ pháp lý độc lập, phù hợp quy hoạch, có dự án, phạm vi và phương án rõ ràng. Việc này không thể chỉ dựa vào nhu cầu của từng hộ để giải quyết một vấn đề mang tính tổng thể.

"Quyền của từng người sử dụng đất phải được tôn trọng, nhưng bài toán không gian của cả dự án cũng phải được giải quyết bằng một cơ chế pháp lý thống nhất" - đại biểu khẳng định.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) thì nhận định so với luật năm 2024, dự thảo không còn quy định về cơ chế giá đất cụ thể. Vì vậy, bảng giá đất và hệ số K trở thành cơ sở gần như duy nhất để xác định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính và bồi thường, trừ trường hợp đấu giá đất.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu. Ảnh: Phạm Hải

Ông Hiếu nhìn nhận cách tiếp cận này đơn giản hơn nhưng cũng làm tăng đáng kể vai trò của bảng giá đất và hệ số K. Đây là những con số cơ bản quyết định nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp và quyền lợi của các hộ gia đình.

Tuy nhiên, dự thảo luật không quy định về tiêu chí, nguyên tắc, phương pháp xác định hệ số K, cũng không quy định chu kỳ điều chỉnh và không giao Chính phủ quy định chi tiết. Trong khi đó, Nghị quyết số 21 đã yêu cầu các cơ quan Trung ương xây dựng tiêu chí khung, nguyên tắc, phương pháp và cơ chế giám sát, để giao địa phương quyết định giá đất. 

Từ đây, đại biểu đề xuất bổ sung các nguyên tắc bắt buộc trong xây dựng bảng giá đất và hệ số K như: bảo đảm khách quan, công khai, minh bạch, dựa trên dữ liệu, có khả năng kiểm chứng và quy định cơ chế kiểm tra, giám sát quá trình định giá đất; đồng thời giao Chính phủ quy định tiêu chí khung, phương pháp định giá, trong đó có yêu cầu công khai phương pháp, nguồn dữ liệu và kết quả tính toán ở mức cần thiết. 

Việc sửa Luật Đất đai cần đồng thời đạt 3 yêu cầu: khơi thông nguồn lực cho phát triển, kiểm soát chặt việc sử dụng quyền lực Nhà nước và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Ảnh: Hoàng Hà

Khi Nhà nước thu hồi đất, cần bảo đảm tính nhất quán về thời điểm và hệ số áp dụng đối với các trường hợp tương đồng trong cùng một phương án hoặc cùng một giai đoạn bồi thường.

Theo đại biểu tỉnh Nghệ An, việc quy định như vậy sẽ tránh các trường hợp phát sinh chênh lệch chỉ vì thời điểm xử lý hồ sơ khác nhau, có thể dẫn đến việc người dân, doanh nghiệp cảm thấy bất công và phát sinh các khiếu kiện.