Gia đình thời 5G: Khi smartphone dựng lên những bức tường vô hình

Smartphone, "bức tường thành” vô hình trong gia đình. (Ảnh minh họa: Mai Mai/Vietnam+)

8 giờ tối trong căn hộ trên phố Nhân Hòa, Hà Nội những ngày tháng Sáu, các thành viên nhà anh Đ.L.T đang sinh hoạt theo thói quen: bố lướt TikTok trên sofa, mẹ “cày” shopee, con trai 9 tuổi cắm mặt vào game, con gái 15 tuổi nhắn tin điện thoại liên tục, đứa út 3 tuổi mè nheo đòi chuyển kênh Youtube... 5 người, 5 chiếc điện thoại, 5 thế giới riêng. Gia đình sống dưới một mái nhà mà ngỡ như 5 lục địa.

Công nghệ kết nối cả thế giới nhưng lại kéo xa khoảng cách mỗi người. Thực tế tưởng chừng như nghịch lý giữa thời đại số này đã trở nên rất quen thuộc trong nếp sống thường nhật của các gia đình Việt Nam, đến nỗi ai cũng nghĩ thế mới là… bình thường.

Thực tế ấy cũng “pha loãng” kết nối giữa bố mẹ với con cái, thay giao tiếp và lời quan tâm hỏi han bằng những dòng trao đổi, icon (biểu tượng) trong “group chat” gia đình… Tiện ích của công nghệ số là không thể phủ nhận, song những tiện ích từ lối sống hiện đại cũng kéo theo những mặt trái đáng suy ngẫm.

Những “bữa cơm số hóa”

Mọi sự tổng kết qua quan sát thực tế có thể chủ quan và mang tính thời điểm, nhưng số liệu thì không biết nói dối. Chúng ta thử nhìn vào một số khảo sát từ những năm gần đây để nhận diện mức độ “xa cách số” trong xã hội đang ở mức độ báo động nào.

Theo báo cáo Digital 2024 của We Are Social và Meltwater (hai công ty hàng đầu thế giới chuyên về nghiên cứu và phân tích dữ liệu trực tuyến), người Việt dành trung bình 7 giờ mỗi ngày trên Internet, trong đó “tiêu tốn” 3 giờ 30 phút cho mạng xã hội.

Một khảo sát khác của Q&Me (công ty dịch vụ nghiên cứu thị trường trực tuyến hàng đầu tại Việt Nam): 65% người Việt check điện thoại trong vòng 5 phút sau khi thức giấc, và 58% là việc cuối cùng trước khi ngủ.

YouTube đang thay đổi cách giới trẻ tiếp cận tin tức. (Ảnh minh họa: AFP/TTXVN)

Ngày nay, cha mẹ ở đô thị chỉ dành khoảng 47 phút/ngày để trò chuyện, chơi cùng con (không tính giờ ăn, ngủ). Tức là chúng ta đang dành cho “người dưng online” gấp 4 lần thời gian cho con mình.

Trước đó, khảo sát của Decision Lab (2023) cũng chỉ ra thực trạng đô thị: có tới 71% gia đình thừa nhận “có ít nhất 1 thành viên dùng điện thoại trong bữa cơm.” Trong đó, 34% là “cả nhà đều dùng.” Với những “thừa nhận” này, hậu quả là có tới 62% trẻ từ 6-15 tuổi bày tỏ “cảm thấy bố mẹ không lắng nghe mình khi ăn cơm.”

Đây là một thực tế phổ biến trong những gia đình phố thị. N.M.T ở Hoàng Cầu, Hà Nội chia sẻ rằng chị cảm thấy bất lực trước thói quen của chồng. “Điện thoại là vật bất ly thân của anh ấy. Ngay cả khi ăn cơm anh cũng dùng, khi thì nghe youtube, lúc là lướt tin tức, thậm chí vừa ăn cơm vừa chơi game… ‘Cơn nghiện’ này đã diễn ra từ lâu, mặc dù tôi đã nhẹ nhàng từ nhắc nhở đến ‘dằn mặt’ nhưng kết quả… ‘nguyễn y vân,” N.M.T nói.

Vậy còn ở góc độ người con trong gia đình, nỗi lòng “cảm thấy bố mẹ không lắng nghe mình khi ăn cơm” có phải rất quen?

“Tôi đã từng mấy lần mắng đứa con gái học lớp 3 trong bữa cơm tối chỉ vì nó cứ kể chuyện hết bạn nọ đến bạn kia ở lớp, những câu chuyện mà lúc đó tôi cho là… xàm xí, vì tâm trí đang mải nghe bình luận thị trường vàng, đầu tư bất động sản trên youtube. Tôi có thói quen tranh thủ nghe các youtuber trên mạng trong bữa tối để cập nhật thời sự, vì cả ngày bận không có thời gian. Nhiều khi mắng con xong cũng ân hận, nhưng rồi nhanh chóng bị cuốn theo tin tức mà quên khuấy việc hỏi xem con hôm nay thế nào,” chị N.A.M ở Thanh Xuân, Hà Nội thú nhận.

Bức tường ngăn cách vô hình giữa con trẻ và cha mẹ. (Ảnh minh họa - Nguồn: boredpanda.com)

Sau những lần như vậy, mặc dù có đôi khi chủ động hỏi han nhưng N.A.M bảo chị cảm nhận rõ thái độ hời hợt trong cách con giao tiếp với mình, “kiểu trả lời cho xong, chứ không mấy mặn mà chia sẻ với mẹ nữa,” N.A.M nói.

Khi những kết nối đứt gãy

Dỗ trẻ bằng smartphone (điện thoại thông minh) để chúng “ngồi yên không quấy khóc, không phá đám, không làm phiền người lớn…” Tóm lại là các bậc phụ huynh có vô số lý do để “bao biện” cho giải pháp “lập lại bình yên” dưới mái nhà.

Một báo cáo của UNICEF Việt Nam từng công bố cũng chỉ rõ thực trạng này: Trẻ từ 3-5 tuổi ở thành phố dùng thiết bị số trung bình 2,5 giờ/ngày, vượt khuyến nghị 1 giờ của WHO. Hậu quả là tỉ lệ trẻ chậm nói, rối loạn tập trung tăng 30% giai đoạn 2020-2024. Khi trẻ em được “dỗ bằng youtube” từ 2 tuổi, chúng sẽ học cách giao tiếp với màn hình trước khi học giao tiếp với mẹ.

Smartphone không xấu. Xấu là khi chúng ta, cả người lớn và con trẻ dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, mặc “thế giới ảo” choán hết tâm trí thay vì chọn tương tác với nhau, để rồi dẫn đến hậu quả: một thế hệ “thiếu kết nối cảm xúc” ra đời.

Đáng lo ngại hơn, smartphone cũng đang “bào mòn” mối quan hệ của nhiều cặp vợ chồng. Cuộc sống hiện đại đã sản sinh nhiều lối sống cũng như những hiện tượng như “ly thân trên giường” (Phubbing gia đình). Thuật ngữ “phubbing” được ghép từ “phone” và “snubbing” mang nghĩa “cắm mặt vào điện thoại, ngó lơ người đối diện.” Nhiều cặp đôi thừa nhận họ từng nhiều lần hoặc thường xuyên bị bạn đời “phubbing,” và rằng mức độ thân mật vợ chồng giảm sút rõ rệt kể từ khi cả hai nghiện… smartphone.

Smartphone cũng đang “bào mòn” mối quan hệ của nhiều cặp vợ chồng. (Ảnh minh họa - Nguồn: boredpanda.com)

Rõ ràng, sự phát triển của khoa học công nghệ là một trong những thước đo quan trọng để minh chứng cho một quốc gia, một xã hội phát triển, nhưng thực tế cũng dẫn đến nhiều hệ lụy, chẳng hạn như làm đứt gãy kết nối trong hệ giá trị gia đình truyền thống.

Lướt TikTok vài chục giây có ngay tiếng cười. Lâu dần, não bộ sẽ nghiện với phần thưởng tức thì này. Trong khi ngồi nghe con kể chuyện 30 phút thì “chẳng được gì” ngay lập tức, lại phải “điều tiết cảm xúc” và tư duy theo nội dung câu chuyện để đôi khi còn làm “quan tòa.”

Vì thế, nhiều bậc cha mẹ trong số chúng ta đã vô tình huấn luyện bộ não chọn “vuốt màn hình” thay vì lắng nghe, chia sẻ, và dành một cái ôm ấm áp để con cảm thấy cha mẹ thực sự hiện diện, thấu hiểu và đồng hành cùng chúng.

Vì sao nhiều người trẻ có “500 anh em facebook” mà vẫn thấy cô đơn dù online 8 tiếng mỗi ngày? Vì “Like” không thay được cái ôm. “Comment” không thay được câu “Bố mẹ hiểu con.” Nhiều người trong số chúng ta đang nhầm lẫn “kết nối ảo” với “kết nối sâu.” Vậy giải pháp là gì?

Hàn gắn “lỗ hổng” từ những vạch wifi

Nghiên cứu của Đại học Harvard về “Digital Family Rituals” chỉ ra rằng chỉ cần 20 phút “không điện thoại” mỗi ngày, mức độ gắn kết gia đình tăng 37% sau 8 tuần.

Vì vậy, muốn lấp đầy những lỗ hổng tình cảm, gia đình Việt có thể chọn bữa cơm tối làm “vùng cấm số,” bằng cách tạm quên đi điện thoại. Chỉ 20 phút thôi. Rồi cùng “thực hành sự quan tâm” bằng những câu hỏi đơn giản như: Hôm nay, con/bố/mẹ thế nào? Hôm nay, con/bố/mẹ có gì vui không? Ngày mai cần giúp gì không?... Sau đó, tự ngẫm xem hiệu quả gắn kết ra sao rồi điều chỉnh.

Một gia đình đồng bào các dân tộc Tây Nguyên ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam chọn sách để "kết nối" với con. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Để gắn kết hơn, thay vì mỗi người một điện thoại dùng riêng trong nhiều giờ, hãy gộp thành 1 giờ cả nhà cùng xem 1 bộ phim, cùng chơi Kahoot, cùng học nấu ăn qua youtube... Hãy dùng công nghệ để tạo “ký ức chung,” dần xóa nhòa những “thế giới riêng” dưới một mái nhà.

Các bậc phụ huynh cũng cần “ký hợp đồng số” với con. Con trên 10 tuổi, có thể đặt quy tắc: được dùng máy 1 tiếng/ngày sau khi làm xong việc nhà. Cha mẹ cũng cam kết “không check mail công việc sau 8h tối.” Công bằng và làm gương thì con mới nghe.

Để hàn gắn những lỗ hổng tình cảm, cha mẹ thử dành ít nhất nửa tiếng mỗi ngày cho con. Vì điều con nhớ năm 15 tuổi không phải iPhone 16, mà là ký ức: “Hồi đó, 8h tối nhà mình tắt wifi, bật đèn và quây quần kể chuyện cho nhau nghe.”

Nhà không cần nhiều vạch wifi. Nhà cần nhiều vạch “we-feeling.”

Đừng để khi vắng mặt, “ông bà Youtube,” “bạn game online,” và thậm chí giờ đây là các thuật toán của thời đại 5.0 sẽ nuôi dạy con thay chúng ta. Một đứa trẻ thiếu những cái ôm ấm áp, không được lắng nghe, thấu hiểu và được đồng hành, kết nối sâu sắc với cha mẹ, sẽ lớn lên cùng mặc cảm thiếu thốn tình cảm, dễ sa ngã, hoặc trở thành người “lạnh lùng” và không biết yêu thương ai.

Thời đại 5.0 nhưng vẫn cần giữ gìn các giá trị gia đình truyền thống, vẫn cần cùng nhau tuân thủ kỷ luật 30 phút bữa cơm không điện thoại; vẫn cần “bố mẹ tự hào về con” được nói ra mỗi ngày. Tình yêu thương không tự nhiên sinh ra, mà đến từ nỗ lực gắn kết của từng thành viên, từ sự coi trọng giá trị gia đình thiêng liêng./.

Gác lại "thế giới ảo" để cùng gia đình trải nghiệm những giây phút hạnh phúc, vui vẻ trong thế giới thật. (Ảnh minh họa: CTV/Vietnam+)