Gia Lai siết IUU, chuyển từ “gỡ thẻ vàng” sang quản trị nghề cá bền vững

Từ kiểm soát tàu cá đến quản trị nghề cá bằng dữ liệu

Chiều 13/8, Đoàn công tác của Bộ Nông nghiệp và Môi trường do ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, làm Trưởng đoàn làm việc với UBND tỉnh Gia Lai về công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Phó Chủ tịch UBND tỉnh Dương Mah Tiệp cùng lãnh đạo các sở, ngành và các xã, phường ven biển làm việc với đoàn.

Sau sắp xếp địa giới, Gia Lai có 134 km bờ biển, vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn cùng 3 đầm với tổng diện tích gần 8.000 ha. Đây là không gian quan trọng để phát triển kinh tế biển, trong đó khai thác thủy sản giữ vai trò đáng kể.

Gia Lai siết quản lý nghề cá, lấy chống IUU làm nền tảng cho thủy sản bền vững.

Theo báo cáo tại buổi làm việc, đến ngày 12/8, tỉnh có 5.736 tàu cá được đăng ký. Đáng chú ý, hơn 30% số tàu thường xuyên di chuyển ngư trường trên phạm vi cả nước; hơn 500 tàu hoạt động, neo đậu ngoài tỉnh và hằng năm không trở về địa phương. Quy mô và tính cơ động của đội tàu đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với quản lý nghề cá, bởi chỉ cần một mắt xích bị bỏ ngỏ cũng có thể phát sinh nguy cơ vi phạm IUU.

Gia Lai đang từng bước chuyển từ quản lý hành chính đơn thuần sang quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu. Đến nay, 100% tàu cá đã được cập nhật trên hệ thống VNFishbase; 96,3% tàu từ 12 m trở lên còn hạn đăng kiểm; 96,6% tàu từ 6 m trở lên còn hạn giấy phép khai thác. Toàn tỉnh có 3.338 tàu được lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS), 3.470 tàu từ 12 m trở lên được cài đặt nhật ký khai thác thủy sản điện tử.

Đây không chỉ là câu chuyện đáp ứng yêu cầu của EC. Khi dữ liệu tàu cá, hành trình, sản lượng và nguồn gốc thủy sản được kết nối, minh bạch hóa, cơ quan quản lý có thêm công cụ để nhận diện tàu có nguy cơ cao, kiểm soát sản lượng và ngăn thủy sản khai thác bất hợp pháp đi vào chuỗi cung ứng.

Xử lý vi phạm để bảo vệ nguồn lợi và sinh kế lâu dài

Kết quả chống IUU của Gia Lai đang có những chuyển biến rõ nét. Từ đầu năm 2026 đến nay, lực lượng chức năng đã xử phạt 70 vụ vi phạm, tổng số tiền hơn 1,361 tỷ đồng; trong đó có 36 trường hợp mất kết nối VMS trên 6 giờ, một trường hợp vượt ranh giới trên biển và 33 trường hợp vi phạm khác. Đặc biệt, từ tháng 6/2024 đến nay, tỉnh chưa ghi nhận tàu cá nào bị nước ngoài bắt giữ do khai thác trái phép.

Những con số này cho thấy việc chống IUU đang được chuyển mạnh từ tuyên truyền sang kiểm soát thực chất. Tuy nhiên, với một đội tàu lớn và hoạt động trên nhiều ngư trường, yêu cầu đặt ra không phải là đạt một tỷ lệ quản lý nhất định mà phải duy trì khả năng kiểm soát liên tục, đặc biệt đối với nhóm tàu có nguy cơ cao.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Dương Mah Tiệp khẳng định Gia Lai xác định chống khai thác IUU là nhiệm vụ chính trị quan trọng. Tỉnh sẽ tiếp tục quản lý chặt tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, kiểm tra, xử lý những tồn tại, hạn chế và tập trung khắc phục các khuyến nghị của EC; đồng thời gắn chống IUU với phát triển thủy sản bền vững để đóng góp cho tăng trưởng kinh tế.

Đây cũng là điểm cần nhìn nhận rộng hơn. Khai thác thủy sản hiện chiếm hơn 93% tổng sản lượng thủy sản của Gia Lai. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của tỉnh đạt 150,7 triệu USD, tăng 13,2% so với năm trước. Vì vậy, chống IUU không chỉ liên quan đến việc chấp hành pháp luật trên biển mà trực tiếp gắn với khả năng duy trì thị trường, giá trị xuất khẩu và sinh kế của cộng đồng ngư dân.

Tại buổi làm việc, ông Vũ Duyên Hải đánh giá cao những kết quả Gia Lai đạt được, đồng thời đề nghị tỉnh tiếp tục chỉ đạo thường xuyên, sâu sát để tạo chuyển biến đột phá, góp phần vào mục tiêu gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu Gia Lai tiếp tục bố trí đủ nhân lực cho các đồn biên phòng, cảng cá; kiểm soát nhóm tàu có nguy cơ cao; kiểm soát chặt tàu ra, vào cảng, xuất nhập bến và vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT).

Ban Quản lý Cảng cá, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai quản lý chặt chẽ tàu, thuyền xuất – nhập bến. (Ảnh: Cổng TTĐT Gia Lai)

Đặc biệt, tỉnh được yêu cầu rà soát những tàu chưa khai báo trên eCDT, kiểm tra hồ sơ truy xuất nguồn gốc, quản lý vị trí neo đậu của tàu chưa đủ điều kiện hoạt động và tuyên truyền, yêu cầu ngư dân đưa ngư cụ lên bờ nhằm ngăn nguy cơ khai thác trái phép. Công tác quy hoạch chi tiết cảng cá cũng cần được đặt trong yêu cầu an toàn, đồng bộ và bền vững.

Không chỉ để gỡ “thẻ vàng”

Điều đáng chú ý là chống IUU đang dần trở thành một phần của quá trình tái cấu trúc ngành thủy sản Gia Lai. Khi tàu cá được quản lý bằng dữ liệu, sản lượng được truy xuất, hành trình được giám sát và vi phạm được xử lý nghiêm, thị trường có thêm cơ sở để tin vào nguồn thủy sản hợp pháp.

Đó cũng là nền tảng để Gia Lai chuyển từ khai thác theo chiều rộng sang khai thác có trách nhiệm, giảm áp lực lên nguồn lợi tự nhiên, nâng giá trị sản phẩm và xây dựng chuỗi thủy sản minh bạch.

Vì vậy, mục tiêu cuối cùng của chống IUU không nên dừng ở việc hoàn thành các chỉ tiêu quản lý hay đáp ứng yêu cầu kiểm tra. Quan trọng hơn là hình thành một phương thức quản trị nghề cá hiện đại, trong đó Nhà nước kiểm soát hiệu quả, ngư dân tuân thủ pháp luật, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu minh bạch và tài nguyên biển được khai thác trong giới hạn có thể phục hồi.

Với Gia Lai, đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt khi tỉnh sở hữu không gian biển rộng, đội tàu lớn và ngành khai thác chiếm tỷ trọng cao trong tổng sản lượng thủy sản. Siết IUU, vì thế, cũng chính là siết lại kỷ luật khai thác tài nguyên, bảo vệ nguồn lợi và tạo nền móng cho kinh tế biển phát triển theo hướng xanh, có trách nhiệm và bền vững.