Giải bài toán an ninh năng lượng trong bối cảnh mới

Toàn cảnh phiên thảo luận chuyên đề “An ninh năng lượng trong bối cảnh mới”.

Đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch

Bà Seema Malhotra, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh cho rằng, những biến động địa chính trị gần đây đã đưa an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự toàn cầu. Các rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí và chuỗi cung ứng năng lượng, khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á chịu áp lực lớn về chi phí phát điện và vận tải.

Từ những bài học của các cuộc khủng hoảng gần đây, bà Seema Malhotra cho rằng, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài. Một hệ thống năng lượng kết nối, bền vững và bảo đảm lợi ích cho mọi người dân sẽ là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn và khả năng chống chịu của khu vực trong tương lai.

Theo Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Hoàng Long, căng thẳng địa chính trị, xung đột khu vực, gián đoạn các tuyến hàng hải trọng yếu, tác động của biến đổi khí hậu và quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang tạo ra sức ép chưa từng có đối với các hệ thống năng lượng quốc gia và khu vực. Đối với ASEAN, một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, việc bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáng tin cậy và có giá cả hợp lý không chỉ liên quan đến tăng trưởng kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực, hoạt động của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như đời sống người dân.

Do đó, ông Long nhấn mạnh, ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa 3 mục tiêu then chốt là bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và duy trì khả năng chi trả cho người dân, doanh nghiệp. Đồng thời, cần tiếp tục phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có như Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC), Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), đồng thời đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.

Đặc biệt, ông Long nhìn nhận, ASEAN cũng cần tập trung vào năm định hướng ưu tiên gồm nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và tuyến vận chuyển, thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng, đẩy mạnh sử dụng năng lượng hiệu quả và huy động mạnh mẽ hơn các nguồn lực tài chính, công nghệ, tri thức từ các đối tác quốc tế cho quá trình chuyển đổi xanh của khu vực.

Tăng trưởng kinh tế không nhất thiết phải đi kèm với mức tiêu thụ năng lượng ngày càng cao

Bà Christiana Hageneder - Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ đưa ra phân tích, trong suốt thế kỷ XXI, tăng trưởng kinh tế của nhiều quốc gia phần lớn dựa trên nhập khẩu năng lượng và sự phụ thuộc lẫn nhau trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Hàng loạt cú sốc năng lượng trong những thập kỷ qua, từ khủng hoảng giá dầu, thảm họa hạt nhân Chernobyl và Fukushima cho đến cuộc khủng hoảng khí đốt tại châu Âu hay những bất ổn tại Eo biển Hormuz gần đây, đã cho thấy tính dễ tổn thương của mô hình phát triển này.

Đánh giá về triển vọng của ASEAN, bà Christiana Hageneder nhận định, khu vực đang đi theo con đường tương tự với các ưu tiên như hội nhập thị trường năng lượng, kết nối hệ thống điện và thúc đẩy điện khí hóa trong các lĩnh vực từ công nghiệp, giao thông đến đời sống dân sinh. Đây được xem là nền tảng để các quốc gia khai thác hiệu quả hơn các nguồn năng lượng tái tạo trong nước. “Tăng trưởng kinh tế không nhất thiết phải đi kèm với mức tiêu thụ năng lượng ngày càng cao. Nhờ tiến bộ công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, các quốc gia hoàn toàn có thể giảm cường độ năng lượng trong khi vẫn duy trì tăng trưởng kinh tế”- bà Christiana Hageneder nói.

TS Venkatachalam Anbumozhi, Nghiên cứu viên cấp cao, Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) cũng cho rằng, nhu cầu năng lượng của ASEAN sẽ tiếp tục gia tăng song hành với quá trình tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của khu vực. Thách thức của ASEAN hiện nay không chỉ là tách tăng trưởng kinh tế khỏi mức tiêu thụ năng lượng, mà còn phải bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra một cách bao trùm. Dù khu vực có hơn 600 triệu dân, vẫn còn một bộ phận lớn người dân chưa được tiếp cận đầy đủ với năng lượng sạch. Do đó, các chính sách năng lượng cần đồng thời giải quyết cả mục tiêu tăng trưởng và công bằng xã hội.

Vì vậy về lâu dài, ông Venkatachalam Anbumozhi đề xuất, ASEAN cần tập trung vào 3 trụ cột quan trọng gồm tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy nhanh triển khai Lưới điện ASEAN (APG) và phát triển Hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN. Bên cạnh đó, ASEAN cũng cần tối đa hóa các nguồn năng lượng trong nước, đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng và xây dựng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng.

TS Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho hay, Việt Nam đang đứng trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, chuyển đổi xanh và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.

Theo ông Tuấn, Việt Nam không lựa chọn cách chuyển đổi đột ngột mà theo đuổi lộ trình dựa trên 3 trụ cột gồm tối ưu hóa nguồn lực trong nước, bảo đảm an ninh vật chất của hệ thống năng lượng và duy trì nguồn điện nền ổn định. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “đủ điện” sang mô hình “an ninh năng lượng toàn diện”, trong đó các mục tiêu kinh tế, môi trường và an ninh quốc gia được cân đối đồng thời.

“Việt Nam cam kết theo đuổi sự cân bằng đó, nhưng để hiện thực hóa mục tiêu an ninh năng lượng sẽ cần nguồn vốn rất lớn, sự kiên trì trong dài hạn và đặc biệt là sự hợp tác quốc tế, bởi đây không phải là nhiệm vụ mà Việt Nam có thể thực hiện một mình” – ông Tuấn khẳng định.

ASEAN cần tập trung vào 3 ưu tiên chiến lược

Trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) năm 2026, chiều 10/6 đã diễn ra Phiên toàn thể 5 với nội dung “Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu”. Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng, mô hình tăng trưởng truyền thống từng tạo nên thành công của ASEAN đang đứng trước yêu cầu phải thích ứng mạnh mẽ. Tuy nhiên, vấn đề hiện nay không phải là mô hình đó đã thất bại, mà là những điều kiện từng bảo đảm cho thành công của tăng trưởng đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn, trong khi nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, tăng trưởng năng suất chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình. Do đó, ASEAN cần tập trung vào 3 ưu tiên chiến lược, bao gồm tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và sẵn sàng cho tương lai, đồng thời xây dựng những hình thức hợp tác mới.