Giải mã Trung Đông luôn biến động qua 2.000 năm lịch sử

Ngày nay, Trung Đông thường được nhắc tới như vùng đất của chiến tranh, xung đột tôn giáo và những cuộc khủng hoảng kéo dài. Nhưng phía sau những biến động đó là câu chuyện hàng nghìn năm của các đế chế, cộng đồng tín ngưỡng và những cuộc chuyển dịch quyền lực đã định hình khu vực này qua nhiều thời đại.

Sách Lịch sử Trung Đông 2.000 năm trở lại đây. Ảnh: MC.

Từ Hồi giáo tới những biến chuyển quyền lực

Sự chú ý của dư luận quốc tế đối với Trung Đông những năm gần đây cũng khiến nhiều cuốn sách và nghiên cứu về khu vực này được tìm đọc trở lại. Trong số đó, Lịch sử Trung Đông 2.000 năm trở lại đây của Bernard Lewis được xem là tác phẩm nổi bật về lịch sử và thế giới Hồi giáo.

Cuốn sách xuất bản lần đầu năm 1995 và được nhắc tới nhiều hơn sau sự kiện 11/9/2001 tại Mỹ, thời điểm các nghiên cứu về lịch sử Hồi giáo và quan hệ Đông - Tây thu hút sự quan tâm rộng rãi.

Trong công trình này, Bernard Lewis nhìn lại tiến trình của Trung Đông từ thời cổ đại tới hiện đại, đồng thời lý giải những chuyển biến chính trị, xã hội và tôn giáo của khu vực qua nhiều thế kỷ.

Ngay từ những chương đầu, tác giả đưa người đọc trở lại bối cảnh hình thành của Trung Đông thời cổ đại và sự xuất hiện của Hồi giáo - yếu tố có ảnh hưởng sâu rộng vùng đất này suốt nhiều thế kỷ.

Bernard Lewis dành nhiều dung lượng để trình bày sự hình thành của nền văn minh Hồi giáo cũng như vai trò của Hồi giáo trong đời sống chính trị và xã hội.

Theo ông, Hồi giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn gắn với luật pháp, tổ chức nhà nước và đời sống cộng đồng. Từ đó, quá trình mở rộng của các đế chế Hồi giáo cũng đồng thời làm thay đổi cấu trúc chính trị và xã hội của nhiều vùng lãnh thổ.

Cuốn sách đi qua nhiều giai đoạn lớn, từ thời kỳ các triều đại Hồi giáo mở rộng ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển của đế chế Ottoman.

Trong cách lý giải của Bernard Lewis, Ottoman giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử khu vực và thế giới Hồi giáo. Trong nhiều thế kỷ, đế chế này kiểm soát phần lớn Trung Đông trước khi suy yếu và tan rã vào đầu thế kỷ XX.

Sự suy yếu của Ottoman cũng kéo theo nhiều chuyển biến lớn. Nhiều vùng lãnh thổ từng thuộc đế chế này dần rơi vào phạm vi ảnh hưởng của các cường quốc châu Âu, trong khi Trung Đông bắt đầu xuất hiện thêm những xáo trộn về chính trị, xã hội và tôn giáo.

Từ những thay đổi đó, Bernard Lewis mở rộng câu chuyện sang các vấn đề như chiến tranh, thương mại, quyền lực nhà nước hay quan hệ với phương Tây. Lịch sử khu vực này không chỉ được nhìn qua sự thay đổi của các triều đại, mà còn qua những biến đổi về xã hội, văn hóa và đời sống tôn giáo.

Đoàn diễu hành trong ngày lễ kết thúc tháng Ramadan. Tranh minh họa của danh họa Yahya ibn Mahmud al-Wasiti trong bản thảo tác phẩm Maqamat of al-Hariri, Baghdad, năm 1237. Nguồn: Thư viện Quốc gia Pháp (BnF).

Góc nhìn của Bernard Lewis về Trung Đông hiện đại

Ở phần sau của cuốn sách, tác giả dành sự quan tâm tới quá trình Trung Đông tiếp xúc với phương Tây hiện đại, đặc biệt từ thế kỷ XVIII - XIX.

Đây cũng là giai đoạn khu vực này bắt đầu xuất hiện nhiều thay đổi lớn về chính trị và xã hội. Những cuộc cải cách, các tranh luận về hiện đại hóa hay sự dịch chuyển trong quan hệ quyền lực được đặt trong bối cảnh Trung Đông ngày càng chịu ảnh hưởng từ châu Âu.

Bernard Lewis đặc biệt chú ý tới mối quan hệ giữa lịch sử Hồi giáo và sự hình thành của Trung Đông hiện đại. Trong cuốn sách, ông cho rằng, một bước ngoặt lớn của thế giới Hồi giáo diễn ra sau thất bại của Ottoman trong cuộc bao vây Vienna năm 1683 và hiệp định Carlowitz năm 1699. Theo Bernard Lewis, từ thời điểm ấy, thế giới Hồi giáo dần tụt lại phía sau phương Tây trong tương quan quyền lực và phát triển.

Ông đồng thời nhìn lịch sử khu vực này trong mối quan hệ kéo dài giữa Hồi giáo và phương Tây, hay “Thế giới Cơ đốc giáo”. Theo cách lý giải đó, nhiều vấn đề của khu vực được đặt trong bối cảnh quan hệ kéo dài giữa hai thế giới.

Quan điểm của Bernard Lewis cũng gây nhiều tranh luận trong giới học thuật. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, các vấn đề của Trung Đông không thể chỉ giải thích từ yếu tố tôn giáo, mà còn liên quan chủ nghĩa thực dân và những biến động chính trị của thế kỷ XX.

Dù vậy, Lịch sử Trung Đông 2.000 năm trở lại đây vẫn được xem là một công trình quan trọng về lịch sử và thế giới Hồi giáo hiện đại. Với phạm vi trải dài từ thời cổ đại tới hiện đại, cuốn sách đặt các sự kiện trong mối liên hệ với bối cảnh chính trị, tôn giáo và xã hội của từng thời kỳ.

Qua cách tiếp cận của Bernard Lewis, lịch sử Trung Đông hiện ra như quá trình dịch chuyển quyền lực, tôn giáo và quan hệ Đông - Tây kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Chính chiều dài lịch sử ấy giúp lý giải phần nào những vấn đề vẫn còn tác động tới khu vực cho tới hiện nay.