Giải ngân đầu tư công quý I/2026: Nhiều lực cản cần tháo gỡ

Tiến độ giải ngân có cải thiện nhưng chưa đạt kỳ vọng

Theo báo cáo từ Bộ Tài chính, giải ngân kế hoạch đầu tư công trong quý I/2026 đã có bước tiến nhất định so với cùng kỳ năm trước, song tỷ lệ thực hiện vẫn chưa đáp ứng yêu cầu đề ra.

Cụ thể, đối với vốn kế hoạch năm trước kéo dài sang năm 2026, tính đến hết ngày 31/3/2026, tổng số giải ngân đạt 2.676,5 tỷ đồng, tương đương 5,8% kế hoạch được chuyển sang (45.955,4 tỷ đồng). Đây là mức giải ngân còn khá khiêm tốn, cho thấy tiến độ xử lý các dự án chuyển tiếp vẫn chậm.

Đối với kế hoạch vốn năm 2026, tổng số giải ngân từ đầu năm đến hết quý I đạt 110.288,1 tỷ đồng, tương đương 11% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao (1.013.443,4 tỷ đồng). Trong đó, vốn ngân sách trung ương giải ngân 30.569,4 tỷ đồng, đạt 8,4%; vốn ngân sách địa phương đạt 79.718,7 tỷ đồng, tương đương 12,3%.

So với cùng kỳ năm 2025, kết quả giải ngân có cải thiện khi tăng 1,2 điểm phần trăm về tỷ lệ và tăng khoảng 29.981,4 tỷ đồng về giá trị tuyệt đối. Tuy nhiên, theo phân tích từ các chuyên gia kinh tế, mức tăng này chưa đủ tạo ra bứt phá rõ nét, đặc biệt trong bối cảnh yêu cầu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ngày càng cao.

Giải ngân đầu tư công quý I/2026 vẫn còn nhiều lực cản cần tháo gỡ. Ảnh minh họa

Xét theo từng bộ, ngành và địa phương, đến hết quý I/2026, có 7 bộ, cơ quan trung ương và 16 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân bằng hoặc cao hơn mức bình quân chung cả nước. Trong khi đó, vẫn còn tới 28 bộ, cơ quan trung ương và 18 địa phương giải ngân dưới mức bình quân. Đáng chú ý, có 18 bộ, cơ quan trung ương có tỷ lệ giải ngân dưới 1% hoặc chưa giải ngân.

Vướng mắc từ khâu chuẩn bị đầu tư và thủ tục pháp lý

Theo tổng hợp từ Bộ Tài chính, một trong những nguyên nhân chủ yếu khiến tiến độ giải ngân chậm trong những tháng đầu năm đến từ những tồn tại kéo dài trong công tác chuẩn bị đầu tư và hoàn thiện thủ tục.

Thực tế cho thấy, nhiều dự án đến nay vẫn chưa hoàn tất các thủ tục cần thiết để đủ điều kiện phân bổ chi tiết kế hoạch vốn. Quá trình lập, thẩm định và phê duyệt hồ sơ còn kéo dài, phải điều chỉnh, bổ sung nhiều lần. Bên cạnh đó, một số dự án phát sinh vướng mắc liên quan đến đất đai, môi trường, quy hoạch, khiến tiến độ triển khai bị ảnh hưởng.

Một số dự án dù đã được bố trí đủ thời gian thực hiện và gia hạn vốn theo quy định của Luật Đầu tư công, nhưng vẫn chưa có quyết định cho phép kéo dài thời gian bố trí vốn của Thủ tướng Chính phủ, dẫn đến chưa thể triển khai tiếp.

Ngoài ra, trong tháng 3/2026, Thủ tướng Chính phủ mới giao bổ sung khoảng 18,1 nghìn tỷ đồng cho các địa phương để đầu tư xây dựng các trường học biên giới. Điều này khiến các địa phương cần thêm thời gian để hoàn thiện thủ tục đầu tư, từ đó cũng ảnh hưởng đến tiến độ phân bổ và giải ngân vốn.

Hơn nữa, trong quý I, nhiều chủ đầu tư tập trung vào các bước chuẩn bị như thiết kế, lập và thẩm định dự toán, tổ chức lựa chọn nhà thầu. Một số dự án phải điều chỉnh chủ trương đầu tư do thay đổi quy mô, thiết kế hoặc phát sinh hạng mục ngoài dự toán. Vì vậy, khối lượng nghiệm thu, thanh toán chưa nhiều, kéo theo giá trị giải ngân thấp.

Đáng chú ý, các dự án trọng điểm quốc gia có quy mô lớn và kỹ thuật phức tạp như dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam hay tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đang trong giai đoạn lập báo cáo nghiên cứu khả thi hoặc hoàn thiện thủ tục. Đây là các dự án lần đầu triển khai với yêu cầu cao về công nghệ, trong khi năng lực nhân sự và kinh nghiệm trong nước còn hạn chế, dẫn đến cần nhiều thời gian chuẩn bị.

Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức, đơn giá cho các dự án này cũng mất nhiều thời gian, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác lập dự toán và tiến độ triển khai.

Ngoài vướng mắc về thủ tục, nhiều khó khăn mang tính "truyền thống" tiếp tục ảnh hưởng lớn đến tiến độ giải ngân, đặc biệt là công tác giải phóng mặt bằng và nguồn cung vật liệu xây dựng.

Cụ thể, nhiều dự án gặp khó khăn do vướng mắc trong xác định nguồn gốc đất, đơn giá bồi thường, phương án đền bù và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật. Điều này khiến việc bàn giao mặt bằng bị chậm, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công.

Đối với các dự án lớn như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có kế hoạch vốn năm 2026 rất lớn, chiếm tỷ trọng cao trong tổng vốn ngân sách trung ương. Tuy nhiên, dự kiến đến tháng 4 mới hoàn thành thiết kế kỹ thuật để làm cơ sở triển khai giải phóng mặt bằng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ riêng của các dự án mà còn tác động đến tỷ lệ giải ngân chung của cả nước.

Trong thời gian chờ hoàn thiện mặt bằng, một số chủ đầu tư tập trung hoàn thiện hồ sơ khối lượng để thu hồi tạm ứng, nên chưa phát sinh giải ngân mới.

Về nguồn vật liệu, tình trạng thiếu hụt nguồn cung, đặc biệt là vật liệu san lấp như đất, cát, đá, vẫn chưa được khắc phục triệt để. Giá nguyên vật liệu tăng cao so với dự toán ban đầu, tạo áp lực lớn lên chi phí dự án.

Đáng lưu ý, những biến động từ thị trường quốc tế, đặc biệt là xung đột kéo dài tại khu vực Trung Đông, có thể làm gia tăng chi phí đầu vào của ngành sản xuất vật liệu xây dựng. Nguy cơ hình thành mặt bằng giá mới sẽ tác động trực tiếp đến việc lập dự toán và tiến độ triển khai các dự án trong thời gian tới.

Đối với các dự án sử dụng vốn ODA, tiến độ giải ngân cũng ở mức thấp do nhiều dự án chưa hoàn tất thủ tục đầu tư, đang trong quá trình điều chỉnh, gia hạn hoặc chưa ký kết hiệp định vay. Trong quý I, các dự án chủ yếu tập trung hoàn tất chứng từ cho các khoản đã giải ngân từ năm trước và thực hiện các thủ tục đấu thầu, ký kết hợp đồng, nên chưa tạo ra giá trị giải ngân mới.

Cần quyết liệt tháo gỡ để tăng tốc trong các quý tiếp theo

Bên cạnh các khó khăn mang tính khách quan, một số hạn chế nội tại cũng đang ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân.

Việc lập kế hoạch vốn ở một số nơi chưa sát với nhu cầu và khả năng thực hiện, chất lượng chuẩn bị đầu tư chưa cao, dẫn đến phải điều chỉnh dự án hoặc hoàn trả kế hoạch vốn. Năng lực và trách nhiệm của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu còn hạn chế, thiếu chủ động và quyết liệt trong tổ chức thi công.

Ngoài ra, việc sắp xếp tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng phát sinh những khó khăn nhất định. Một số xã, phường mới thành lập thiếu cán bộ phụ trách đầu tư công do biến động nhân sự, trong khi cán bộ còn lại phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án.

Trong bối cảnh đó, để bảo đảm hoàn thành mục tiêu giải ngân cả năm 2026, yêu cầu đặt ra là các bộ, ngành và địa phương cần tiếp tục rà soát, tháo gỡ kịp thời các vướng mắc, đặc biệt là trong công tác chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng và cung ứng vật liệu. Đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong tổ chức thực hiện, qua đó tạo chuyển biến rõ nét trong các quý tiếp theo.