Giải pháp nào 1,4 triệu người ở độ tuổi lao động thoát khỏi tình trạng 'ba không'?

Thực trạng đáng báo động

Theo số liệu từ Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên trong 6 tháng đầu năm 2026 là 8,77% (tăng 0,71 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước). Nếu bóc tách theo khu vực, tỷ lệ này ở thành thị lên tới 10,21%, trong khi ở nông thôn là 7,96%.

Đáng chú ý hơn cả là con số khoảng 1,4 triệu người ( từ 15-24 tuổi) đang rơi vào tình trạng "ba không": Không có việc làm, không tham gia học tập và cũng không tham gia đào tạo. Thực trạng này theo các chuyên gia lao động là một sự lãng phí lớn tài nguyên nhân lực trong bối cảnh giai đoạn đất nước cần tận dụng tối đa sức trẻ.

Theo chuyên gia về lao động việc làm Lê Quang Trung (nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm) thì nguyên nhân của tình trạng này không chỉ đến từ sự biến động kinh tế mà còn xuất phát từ những bất cập nội tại. Nhóm thanh niên này đang thiếu hụt ba yếu tố cốt lõi: Trình độ kỹ năng, kinh nghiệm thực chiến và định hướng nghề nghiệp.

Cán bộ Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội tư vấn việc làm cho sinh viên.

“ Đây là một thực trạng đáng báo động, không chỉ là một sự lãng phí tài nguyên nhân lực cực kì lớn ngay trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng, mà còn là một thách thức không nhỏ cho hệ thống an sinh xã hội”, ông Trung cho hay.

Ông Trung cho rằng, nguyên nhân của tình trạng này là sự "lệch pha" giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp ngày càng nới rộng. Nhiều cử nhân, kỹ sư sau khi tốt nghiệp vẫn thiếu hụt các kỹ năng mềm, ngoại ngữ và kỹ năng công nghệ cần thiết để thích ứng với làn sóng tự động hóa và AI.

Bên cạnh đó, một bộ phận thanh niên đang gặp rào cản tâm lý: Ngại khó, ngại khổ và có kỳ vọng về mức lương, vị trí quá cao so với năng lực thực tế. Khi không đạt được kỳ vọng, họ dễ dàng chọn cách "rút lui", sống khép kín hoặc lệ thuộc vào gia đình, dần mất kết nối hoàn toàn với thị trường lao động.

Ngoài ra, theo các chuyên gia, nguyên nhân của thực trạng này còn do sự phát triển của kinh tế số và các mô hình việc làm linh hoạt dù tạo ra cơ hội nhưng cũng mang lại nhiều rủi ro. Các hình thức này thường thiếu ổn định, khó tiếp cận chính sách an sinh và dễ khiến thanh niên rơi vào nhóm "ba không" theo nghĩa mở rộng khi công việc không được thống kê chính thức.

Cần những giải pháp đột phá

Tình trạng “ba không” của một số lượng lớn thanh niên đặt ra những vấn đề cần quan tâm đối với cả người lao động và nền kinh tế. Đối với thanh niên, việc chưa tham gia vào việc làm hoặc các hoạt động đào tạo có thể làm gián đoạn quá trình tích lũy kỹ năng, kinh nghiệm và thu nhập, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phát triển nghề nghiệp trong dài hạn.

Trong khi đó về phía nền kinh tế, việc một bộ phận thanh niên chưa tham gia đầy đủ vào thị trường lao động và hệ thống đào tạo cho thấy dư địa cần tiếp tục khai thác trong sử dụng nguồn nhân lực.

Để giải quyết vấn đề này, theo ông Lê Quang Trung cần có những giải pháp đột phá. Trước tiên cần đổi mới hệ thống dự báo và thông tin thị trường lao động. Trung tâm Dịch vụ việc làm tại các địa phương cần chủ động tiếp cận, sàng lọc và phân loại nhóm đối tượng này để tư vấn hướng nghiệp miễn phí, kết nối với các chương trình đào tạo lại ngắn hạn phù hợp xu hướng.

“Đào tạo nguồn nhân lực cần có cái "bắt tay" chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua tăng cường các chương trình đào tạo nghề gắn liền với địa chỉ sử dụng lao động. Cùng với nhà, về mặt chính sách thiết kế các chương trình khởi nghiệp và vốn vay ưu đãi dành riêng cho thanh niên chưa có việc làm muốn học nghề hoặc tự tạo việc làm, khởi nghiệp tại quê nhà”, ông Trung khuyến nghị.

Nguồn nhân lực trẻ đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy phát triển nền kinh tế.

Ở góc độ kinh tế, PGS.TS Vũ Thị Tú Anh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ Giáo dục và Đào tạo) phân tích, theo con số của Cục Thống kê, quý II/2026 lao động đạt thu nhập bình quân 9 triệu đồng mỗi tháng, nếu đưa được nguồn lao động trẻ này vào thị trường lao động thì có thể tạo ra dòng thu nhập mới khổng lồ.

“Nếu đưa được 500 nghìn nhân sự mới này vào thị trường sẽ tạo ra một dòng thu nhập mới đổ vào nền kinh tế lên đến 4,5 nghìn tỷ đồng mỗi tháng, đóng góp không nhỏ vào tổng sản lượng quốc gia. Nhu cầu tiêu dùng cũng sẽ tăng, phát đi những tín hiệu mạnh mẽ, thôi thúc các doanh nghiệp mở rộng quy mô đầu tư, từ đó tiếp tục tạo thêm nhiều việc làm mới”, PGS.TS Vũ Thị Tú Anh phân tích.

Về giải pháp, PGS.TS Vũ Thị Tú Anh đề xuất áp dụng mô hình đào tạo song hành thực học thực nghiệp, thiết lập không gian học tập kép giữa nhà trường và doanh nghiệp. Điểm đột phá của mô hình này là nguyên tắc "tuyển dụng trước tuyển sinh".

Theo đó, các doanh nghiệp sẽ ký hợp đồng và bảo trợ cho sinh viên ngay từ khi nhập học. Sinh viên sẽ trở thành "người lao động dự bị", được trả lương thực tập và hưởng phúc lợi khi thực hành. Chương trình đào tạo cũng được thiết kế lại theo tỷ lệ vàng 70-20-10 (70% thời lượng thực hành trực tiếp tại phân xưởng), cắt giảm lý thuyết hàn lâm xa rời thực tế.

Việc đầu tư đúng hướng vào giáo dục nghề nghiệp thực chất và tạo dựng hệ sinh thái việc làm bền vững không chỉ là câu chuyện nhân lực mà còn bảo đảm cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.