Giảm phát thải mê-tan trong nông nghiệp: Giải pháp nào vừa hiệu quả vừa sinh lợi?

PGS.TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp

PGS.TS Mai Văn Trịnh cho biết, hiện nay các nhà khoa học đã nghiên cứu và đưa ra nhiều giải pháp giảm phát thải mê-tan trong nông nghiệp. Một số biện pháp có thể áp dụng ngay, song nhiều giải pháp đòi hỏi nguồn lực tài chính và công nghệ lớn mới có thể triển khai hiệu quả.

Trong lĩnh vực trồng lúa, để giảm phát thải mê-tan cần áp dụng các biện pháp canh tác khoa học như rút nước, phơi ruộng định kỳ nhằm đưa oxy vào đất. Khi môi trường đất chuyển từ trạng thái khử sang oxy hóa, các vi khuẩn sinh mê-tan sẽ không còn điều kiện phát triển, từ đó hạn chế lượng khí phát thải ra môi trường.

Tuy nhiên, để thực hiện được quy trình này đòi hỏi hệ thống hạ tầng thủy lợi đồng bộ, có khả năng chủ động tưới tiêu và kiểm soát mực nước trên đồng ruộng. Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh, đây là thách thức không nhỏ bởi chi phí đầu tư lớn, cần thời gian dài để hoàn thiện.

“Trong quá trình xây dựng giải pháp giảm phát thải, chúng tôi luôn dựa trên nhiều yếu tố như tiềm năng giảm phát thải, chi phí thực hiện, tính khả thi đối với người dân và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia”, ông Trịnh nhấn mạnh.

Đối với lĩnh vực chăn nuôi, nhiều giải pháp như cải thiện khẩu phần ăn cho gia súc nhai lại, sử dụng đệm lót sinh học hay phát triển hệ thống biogas đã được chứng minh mang lại hiệu quả kép, vừa giảm phát thải khí nhà kính vừa nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nông dân.

Theo phân tích của các chuyên gia, khi bổ sung thêm protein vào khẩu phần ăn của gia súc nhai lại sẽ giúp quá trình tiêu hóa diễn ra nhanh hơn, giảm thời gian lên men trong dạ cỏ – nguyên nhân chính tạo ra khí mê-tan. Đồng thời, việc nâng cao chất lượng thức ăn cũng giúp vật nuôi hấp thụ dinh dưỡng tốt hơn, tăng năng suất thịt và sữa.

“Đây là giải pháp mang lại hai lợi ích song song: giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao năng suất chăn nuôi”, PGS.TS Mai Văn Trịnh cho biết.

Một trong những mô hình được đánh giá có hiệu quả cao hiện nay là xử lý chất thải chăn nuôi bằng công nghệ biogas. Theo đó, chất thải hữu cơ được phân hủy để tạo ra khí mê-tan phục vụ đun nấu, phát điện hoặc vận hành các thiết bị trong trang trại.

Tận dụng tối đa chất thải trong chăn nuôi giúp giảm ô nhiễm môi trường, tạo ra nguồn năng lượng mang lại giá trị kinh tế lớn.

Không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường, biogas còn tạo ra nguồn năng lượng tái tạo có giá trị kinh tế lớn. Thực tế tại một trang trại bò sữa quy mô 400 con ở Mộc Châu (Sơn La), sau khi được hỗ trợ xây dựng hệ thống biogas, toàn bộ nguồn điện phục vụ tưới cây, tắm cho bò, vắt sữa và làm lạnh sữa đều được vận hành bằng nguồn năng lượng tái tạo này.

Ngoài ra, phần chất thải rắn sau xử lý còn được tận dụng để sản xuất phân hữu cơ, tạo thêm nguồn thu đáng kể cho trang trại.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc khai thác nguồn năng lượng từ biogas hiện vẫn chưa thực sự hiệu quả. Hiện nay, nhiều hệ thống mới chỉ sử dụng được khoảng 15 - 20% lượng khí sinh ra, phần lớn còn lại phải đốt bỏ do chưa có cơ chế tiêu thụ phù hợp, gây lãng phí nguồn tài nguyên năng lượng lớn.

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, việc xây dựng cơ chế quản lý và giám sát phát thải cũng đang được đẩy mạnh. Từ năm 2025, Thông tư về đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) trong lĩnh vực chăn nuôi sẽ chính thức có hiệu lực. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm từng bước chuẩn hóa hoạt động sản xuất nông nghiệp theo tiêu chuẩn xanh.

Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh, việc giảm phát thải không còn là lựa chọn mà sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc khi nhiều thị trường xuất khẩu đang áp dụng các rào cản carbon đối với hàng hóa nhập khẩu.

Đơn cử như ngành cà phê, nhiều quốc gia hiện yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải giảm dấu vết carbon trong sản phẩm. Nếu trước đây lượng phát thải được chấp nhận ở mức 1 kg CO2 cho mỗi kg sản phẩm thì nay nhiều thị trường yêu cầu giảm xuống còn khoảng 0,6 - 0,8 kg CO2.

Dù vậy, Việt Nam hiện vẫn có lợi thế nhất định nhờ năng suất canh tác cao và quy trình sản xuất tương đối hiệu quả nên mức phát thải carbon trong sản phẩm cà phê thấp hơn nhiều quốc gia khác.

Để đạt mục tiêu giảm phát thải mê-tan vào năm 2030, theo các chuyên gia, Việt Nam cần kiên trì thực hiện đúng lộ trình đã đề ra, từ mở rộng diện tích lúa áp dụng tưới khô xen kẽ, cải thiện khẩu phần thức ăn cho gia súc đến xử lý chất thải và phụ phẩm nông nghiệp.

Cùng với đó, cần tăng cường đầu tư cho nghiên cứu công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả giảm phát thải, đồng thời phát triển hệ thống hạ tầng dùng chung phục vụ sản xuất nông nghiệp bền vững.

“Muốn giảm phát thải hiệu quả thì phải có sự đồng hành giữa Nhà nước, nhà khoa học và người dân. Khi các giải pháp vừa mang lại lợi ích môi trường vừa tạo hiệu quả kinh tế thì người dân sẽ chủ động tham gia”, PGS.TS Mai Văn Trịnh khẳng định.