Giám sát từ cơ sở - khi quyền lực được đặt gần dân hơn Bài cuối: Mở rộng không gian, nâng cao trách nhiệm

Chìa khóa nằm ở Tổ đại biểu

Từ một đại biểu HĐND cấp xã trước đây, ông Trương Công Nam, Phó Chủ tịch HĐND xã Ia Krêl, Gia Lai không tránh khỏi những bỡ ngỡ khi bước vào mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Xã mới có diện tích 146,92km², dân số hơn 22 nghìn người, quy mô lớn hơn nhiều lần so với địa bàn trước đây, trong khi số lượng đại biểu HĐND lên tới 20 người, địa bàn và khối lượng công việc đều tăng. “Ban đầu cũng có nhiều cái mới, từ cách tổ chức hoạt động đến việc nắm bắt tình hình ở địa bàn rộng hơn. Việc thành lập các Tổ đại biểu giúp hoạt động của đại biểu có tổ chức, có địa bàn và trách nhiệm cụ thể hơn, phát huy vai trò các Tổ như “cánh tay” của HĐND tại các khu vực bầu cử sẽ giúp HĐND bắt rễ sâu vào cuộc sống của nhân dân”, ông Trương Công Nam chia sẻ.

Thường trực HĐND phường Kỳ Lừa, Lạng Sơn tổ chức phiên giải trình Tháng 8 về việc triển khai thực hiện chỉ số đánh giá năng lực cạnh tranh (DDCI). Ảnh: Thúy Mười

Hiện, HĐND xã Ia Krêl đang khảo sát, theo dõi kết quả giải quyết các ý kiến, kiến nghị của cử tri. Theo ông Nam, đây cũng là một trong những công việc cho thấy rõ vai trò của Tổ đại biểu trong mô hình mới: không chỉ tập hợp đại biểu để hoạt động, mà còn giúp đưa trách nhiệm giám sát đến gần hơn với từng địa bàn, từng vấn đề người dân quan tâm. Đây là một điểm mới đáng chú ý trong tổ chức và hoạt động của HĐND cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Nếu trước đây, HĐND cấp xã chưa tổ chức đại biểu theo Tổ, thì nay việc hình thành Tổ đại biểu HĐND cấp xã tạo thêm một đầu mối để tổ chức hoạt động của đại biểu, đồng thời tăng tính liên kết giữa đại biểu với địa bàn dân cư.

Tổ đại biểu không chỉ tổ chức để đại biểu TXCT, tổng hợp ý kiến, kiến nghị mà còn là nơi nắm tình hình, theo dõi, đôn đốc và giám sát việc giải quyết những vấn đề phát sinh từ cơ sở. Từ những cuộc TXCT, những phản ánh của người dân hay những tồn tại tại thôn, tổ dân phố, đại biểu có thể phát hiện, đưa vào chương trình hoạt động và kiến nghị HĐND, Thường trực HĐND xem xét, giám sát. Nói cách khác, nếu trước đây sự gần dân chủ yếu được thể hiện qua từng đại biểu thì nay, với sự hình thành các Tổ đại biểu, sự gần dân ấy có thêm một cơ chế tổ chức để chuyển thành trách nhiệm tập thể và hoạt động giám sát cụ thể.

Trong bối cảnh không còn cấp huyện, cấp xã trở thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn công việc ở cơ sở, khối lượng nhiệm vụ và yêu cầu quản trị đều lớn hơn. Vì vậy, để HĐND thực sự phát huy vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, hoạt động của các Tổ đại biểu càng không thể dừng ở việc tổ chức TXCT hay chuẩn bị cho kỳ họp, mà cần tiến thêm một bước: từ gần dân để biết dân cần gì, đến giám sát để những điều dân kiến nghị được giải quyết đến nơi, đến chốn.

Thực tiễn hoạt động của các Tổ đại biểu HĐND cấp xã ở các địa phương thời gian qua cũng cho thấy yêu cầu này ngày càng rõ hơn. Với địa bàn rộng, số lượng đơn vị cấp xã lớn sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc tổ chức hoạt động của các Tổ đại biểu đang đặt ra những cách làm mới, nhất là trong TXCT, tiếp công dân, nắm bắt tình hình và thực hiện chức năng giám sát ngay từ địa bàn được phân công phụ trách.

Ra nghị quyết về giám sát

Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đưa cấp xã vào vị trí mới với 1.065 nhiệm vụ, thẩm quyền từ cấp huyện và gần 80% thủ tục hành chính trước đây thuộc cấp huyện được chuyển về cấp xã, đồng nghĩa quyền quyết định và trách nhiệm thực thi ở cơ sở lớn hơn rất nhiều. Quyền lực càng được trao, yêu cầu kiểm soát càng phải chặt chẽ.

Nếu UBND là nơi trực tiếp biến quyết sách thành hành động thì HĐND phải làm rõ hơn vai trò quyết định, giám sát và kiểm soát quyền lực. Không chỉ “trao quyền”, mô hình mới đòi hỏi 6 rõ: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả; phân quyền phải gắn với giải trình và giám sát.

Đáng chú ý, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND đã mở thêm “cửa pháp lý” cho HĐND cấp xã thực hiện và cụ thể hóa hoạt động giám sát, chất vấn, ban hành nghị quyết về chất vấn, nghị quyết về giám sát, nghị quyết về trả lời, giải quyết kiến nghị của cử tri, với chủ thể, thẩm quyền và quy trình rõ hơn. Nếu trước đây một số địa phương đã thực hiện nhưng chủ yếu dựa trên quy định, hướng dẫn và cách làm riêng, thì nay cơ sở pháp lý đã rõ, tạo thuận lợi để HĐND cấp xã thực hiện thống nhất, thực chất hơn.

Theo bà Nguyễn Thị Hoan, đại biểu HĐND xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, đây là điểm mới rất thuận lợi cho hoạt động của HĐND cấp xã so với trước đây, cấp huyện cũng chưa thuận lợi bằng. Khi luật quy định rõ, nghị quyết về chất vấn, giám sát không chỉ dừng ở “hỏi - đáp” tại kỳ họp mà trở thành căn cứ để theo dõi đôn đốc - kiểm tra - đánh giá việc thực hiện.

Thực tế tại nhiều địa phương cấp xã, 100% hồ sơ được giải quyết đúng hạn và trước hạn cho thấy, khi được trao quyền và tổ chức vận hành tốt, cấp xã có thể chủ động, hiệu quả hơn trong phục vụ nhân dân. Nhưng đi cùng quyền lực lớn hơn phải là cơ chế giám sát tương xứng. Đó chính là bước chuyển quan trọng: đưa quyền giám sát đến địa bàn dân cư, từ nghị trường đến những vấn đề cụ thể mà người dân đang chờ được giải quyết.