Giảng viên Đại học Bách khoa nói về bài trắc nghiệm hướng nghiệp

Học sinh Hà Nội trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025. Ảnh: Đinh Hà.

Chỉ 4 tháng nữa, kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học 2026 sẽ diễn ra. Thế nhưng thời điểm này, Hoàng Anh (học sinh lớp 12 tại Hà Nội) vẫn mông lung trong việc chọn ra ngành nghề phù hợp.

Tuần trước, được bạn gợi ý dùng thử bài trắc nghiệm tính cách theo mô hình MBTI, Ngọc Anh quyết định làm thử với hy vọng có thể sớm “chốt” ngành học.

"Sau khoảng 30 phút, kết quả trả về em thuộc nhóm tính cách ISFJ, là mẫu người cẩn trọng, trách nhiệm, hướng nội, khá là đúng với em", Ngọc Anh kể.

Càng làm càng rối

Theo Ngọc Anh, các câu hỏi trong bài trắc nghiệm xoay quanh sở thích cá nhân, phong cách làm việc và ứng xử trong môi trường học tập, nghề nghiệp.

Kết quả chỉ ra em phù hợp với các lĩnh vực như giáo dục, y tế, quản trị nhân sự, thủ thư, quản lý lưu trữ. Danh sách ngành gợi ý khá cụ thể, thậm chí kèm theo lời khuyên nên tránh những công việc mang tính sáng tạo cao hoặc thay đổi liên tục.

Thấy kết quả được giới thiệu là “dựa trên cơ sở khoa học”, Ngọc Anh thấy nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng có một đáp án rõ ràng. Nữ sinh bắt đầu tìm hiểu ngành Sư phạm và Điều dưỡng, dù trước đó từng cân nhắc đăng ký học Công nghệ thông tin.

Tuy nhiên, càng tìm hiểu hai ngành này, nữ sinh càng phân vân. Em thừa nhận mình quý trẻ con nhưng chưa hình dung bản thân sẽ đứng lớp nhiều năm. Với ngành Điều dưỡng, em lo lắng về áp lực công việc và môi trường bệnh viện.

"Cuối cùng, em càng hoang mang, bối rối hơn", nữ sinh nói, dự định làm thêm bài trắc nghiệm theo mô hình Holland Code để tham khảo.

Không chỉ riêng Ngọc Anh, thời điểm đăng ký xét tuyển đại học, nhiều học sinh lớp 12 tìm đến các bài trắc nghiệm hướng nghiệp như một lối tắt để ra quyết định khi thời gian không còn nhiều.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy kết quả giữa các bài trắc nghiệm có thể khác nhau, tùy cách đặt câu hỏi và cách người làm tự đánh giá bản thân. Thậm chí, cùng một bài trắc nghiệm, học sinh có thể làm lại nhiều lần để ra kết quả mình mong muốn.

Chuyên gia khuyên rằng bài trắc nghiệm hướng nghiệp hữu ích để gợi ý, không phải để quyết định. Ảnh: Ngọc Bích.

Một bài trắc nghiệm liệu có chọn được ngành nghề?

Trao đổi với Tri Thức - Znews, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý giáo dục, giảng viên cao cấp của Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết hiện nay, bài trắc nghiệm hướng nghiệp ngày càng được tin tưởng.

Điều này xuất phát từ việc với hơn 2.000 ngành nghề khác nhau trên thế giới, học sinh rất dễ rơi vào trạng thái mông lung. Lúc này, các bài trắc nghiệm hướng nghiệp đóng vai trò như la bàn, giúp học sinh số hóa sở thích, năng lực mơ hồ thành các biểu đồ, con số cụ thể. Từ đó tạo ra cảm giác an tâm và tiết kiệm thời gian trong việc lọc ra các lựa chọn ban đầu.

Tuy nhiên, thầy Hà khẳng định đây cũng là lúc học sinh cần tỉnh táo. Một thực tế hiện nay, nhiều học sinh đang dùng bài trắc nghiệm theo kiểu "thầy bói xem voi". Theo thầy, một bài trắc nghiệm đơn lẻ thường chỉ đo được phần nổi là sở thích, trong khi lại bỏ sót những yếu tố cốt lõi như năng lực, tính cách, hay các rào cản thực tế như sức khỏe và tài chính.

"Nếu một học sinh trả lời trắc nghiệm chỉ dựa trên cảm xúc nhất thời - ví dụ như vừa xem xong một bộ phim về luật sư và thấy hào hứng - kết quả sẽ phản ánh một con người lý tưởng chứ không phải con người thực", vị chuyên gia chỉ ra.

Trong thực tế tư vấn, thầy Hà gặp không ít trường hợp đáng tiếc vì tin tuyệt đối vào kết quả trắc nghiệm. Cụ thể, một học sinh chọn ngành Quản trị kinh doanh vì bài trắc nghiệm nói em có mã sở thích hướng ngoại. Nhưng khi vào học, sinh viên này hoàn toàn mất động lực vì tính cách bên trong lại rất nhút nhát, không chịu được áp lực cạnh tranh cao của môi trường kinh doanh.

Hay một trường hợp khác có điểm sở thích nghiên cứu rất cao nên chọn Y khoa, nhưng thực tế, tâm lý không vững vàng, dẫn đến việc phải bỏ cuộc giữa chừng.

Để tránh hiểu sai, thầy Hà cho rằng bài trắc nghiệm hướng nghiệp phải là công cụ cần được phân tích kỹ. Kết quả chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một hệ thống đánh giá toàn diện, xem xét 6 yếu tố gồm: Sở thích, tính cách, trí thông minh nổi trội, kỹ năng thực tế, giá trị sống và các điều kiện mang tính loại trừ.

"Dù vậy, bài trắc nghiệm hướng nghiệp hữu ích để gợi ý, không phải để quyết định. Các em hãy dùng nó như một phần trong quá trình hướng nghiệp, kết hợp cùng năng lực, giá trị sống, trải nghiệm thực tế và tư vấn từ chuyên gia, phụ huynh. Chọn nghề không phải trò đoán trắc nghiệm. Đó là một hành trình cần suy nghĩ nghiêm túc và toàn diện", thầy Hà nói.

Vị giáo sư khuyên khi chọn ngành nghề, học sinh cần tìm được điểm giao nhau giữa ba câu hỏi: “Em muốn gì?”, “Em làm được gì?” và “Em có thể đi được bao xa?”.

Cuối cùng, các em cần tránh những sai lầm kinh điển như: Chọn nghề theo phong trào, chọn theo kỳ vọng của cha mẹ mà quên đi bản sắc cá nhân, hoặc coi thường các rào cản thực tế về sức khỏe và học lực.

Ngọc Bích