Giao điểm của ký ức, tư liệu và công nghệ

Đây là đợt khảo sát, thăm dò thực địa đầu tiên sau hội thảo khoa học xác minh thông tin về khu mộ liệt sĩ tập thể tại Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, nay là Công viên Lê Thị Riêng. Cuộc khảo sát do Bộ Tư lệnh TPHCM phối hợp các đơn vị chuyên môn thực hiện, nhằm tìm kiếm dấu vết khu mộ tập thể các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Chung một quyết tâm

Tham gia đợt khảo sát có cán bộ, chiến sĩ công binh thuộc Bộ Tư lệnh TPHCM; Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng; nhóm chuyên gia Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM cùng các nhân chứng từng gắn bó với vùng đất này.

Thiếu tá Bùi Tấn Phát, Ban Tác huấn, Phòng Tham mưu, Bộ Tư lệnh TPHCM giới thiệu vị trí tọa độ tại Công viên Lê Thị Riêng. ẢNH: MẠNH THẮNG

Tại hiện trường, Đại tá Nguyễn Đình Chuẩn, Phó Chính ủy Bộ Tư lệnh TPHCM, đã quán triệt, giao nhiệm vụ cho các lực lượng tham gia khảo sát. Đại tá Nguyễn Đình Chuẩn yêu cầu quá trình khảo sát phải được thực hiện khoa học, chặt chẽ, bảo đảm an toàn tuyệt đối, làm cơ sở chuẩn bị tốt nhất cho các bước tiếp theo.

Giữa không khí khẩn trương của buổi khảo sát, ông Nguyễn Thành Phước, một trong những nhân chứng lịch sử, lặng lẽ ngồi trên chiếc ghế sắt dưới tán cây, dõi mắt về phía khu vực đang được các lực lượng đo đạc, rà quét. Tuổi ngoài 70, hiện sinh sống tại xã Xuân Thới Sơn, TPHCM, khi nhận được thông tin cần hỗ trợ xác định vị trí, ông lập tức có mặt.

“Tôi sinh ra, lớn lên và sống hơn sáu mươi năm ngay tại khu Bắc Hải này. Năm Mậu Thân 1968, tôi mới 12 tuổi, nhưng những ký ức, những câu chuyện hồi nhỏ đến nay vẫn còn nhớ mãi”, ông Phước kể.

Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1991, ông Phước về làm việc tại Công viên Lê Thị Riêng hơn hai thập niên, từng làm Đội trưởng Đội cây xanh, rồi công tác ở bộ phận tổ chức cho đến khi nghỉ hưu. Do đó, những biến động của vùng đất này, từ khi còn là khu nghĩa địa cũ đến lúc hình thành công viên, đều in đậm trong ký ức ông. Với ông Phước, việc có mặt tại hiện trường vừa là trách nhiệm của một nhân chứng, vừa là tâm nguyện của một người đã dành phần lớn cuộc đời sống nơi mảnh đất này. Ông chứng kiến từng đổi thay của cảnh vật, nhưng trong lòng vẫn đau đáu về những người đã nằm lại, chưa được trở về với gia đình, đồng đội.

Sau khi chỉ cho lực lượng chức năng các vị trí nghi có rãnh mộ tập thể, ông Phước lại lặng lẽ trầm ngâm. Nơi đây, mỗi ngày người dân vẫn đi bộ, tập thể dục, trẻ nhỏ vẫn nô đùa. Nhưng dưới lớp đất yên ả ấy, có thể còn cất giữ những câu chuyện chưa khép lại của lịch sử, cùng nỗi chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ của thân nhân liệt sĩ.

Cũng có mặt tại công viên từ sớm, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cùng các cộng sự chăm chú theo dõi tiến độ khảo sát. Nhiều năm qua, ông miệt mài theo đuổi việc tìm kiếm dấu tích khu mộ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng. Từ những bức ảnh tư liệu hiếm hoi còn lưu giữ được, ông lần lượt đối chiếu với bản đồ, không ảnh và nhiều nguồn tư liệu khác để xác định lại những địa điểm đã thay đổi gần như hoàn toàn sau hàng chục năm đô thị hóa.

Theo ông Thắng, khi các bức ảnh được xác định chụp tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng ngày nay, nhóm nghiên cứu bắt đầu khoanh vùng các vị trí nghi vấn. Những dữ liệu này sau đó tiếp tục được đối chiếu với lời kể của các nhân chứng mà Bộ Tư lệnh TPHCM tìm gặp trong quá trình xác minh thông tin. Tuy nhiên, nhiều dấu mốc từng xuất hiện trong ảnh tư liệu nay không còn tồn tại. Những con đường đã thay đổi, địa hình đổi khác, công trình cũ cũng biến mất theo thời gian... Vì vậy, việc đối chiếu các lớp không ảnh ở nhiều giai đoạn khác nhau đã giúp nhóm nghiên cứu từng bước xác định lại vị trí của những dấu tích lịch sử trên thực địa hiện nay.

Ông Thắng bày tỏ niềm vui về việc sau nhiều năm dày công tham gia nghiên cứu, ông đã có mặt tại buổi khảo sát, thăm dò thực địa đầu tiên tại Công viên Lê Thị Riêng. Ông chia sẻ nỗi trăn trở khi nhiều gia đình vẫn chưa biết người thân đang nằm ở đâu, vì vậy việc xác định được nơi an nghỉ của các liệt sĩ cũng là cách khép lại những đợi chờ kéo dài qua nhiều thế hệ. “Với những gia đình có thân nhân chưa trở về thì việc tìm kiếm vẫn chưa kết thúc”, ông Thắng chia sẻ.

Công nghệ hiện đại hỗ trợ tìm kiếm

Cuộc khảo sát lần này có sự hỗ trợ của các nhà khoa học, với việc ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại. PGS-TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng Bộ môn Vật lý địa cầu, Khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM, cho biết, nhóm chuyên gia đang triển khai đồng thời hai phương pháp khảo sát phục vụ công tác thăm dò, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Nhóm chuyên gia sử dụng máy radar xuyên đất. ẢNH: MẠNH THẮNG

Phương pháp thứ nhất là radar xuyên đất. Thiết bị phát sóng điện từ xuống lòng đất, khi gặp các vật thể hoặc cấu trúc có đặc điểm khác biệt, tín hiệu sẽ phản xạ trở lại và được máy thu nhận. Từ những lát cắt tín hiệu đó, các chuyên gia phân tích để xác định các vị trí có dấu hiệu bất thường. PGS-TS Lê Văn Anh Cường cho hay, nguyên lý hoạt động này giống như cách loài dơi phát ra sóng siêu âm và nhận tín hiệu phản xạ để xác định vị trí con mồi.

Phương pháp thứ hai là ảnh điện. Thông qua việc đo hiệu điện thế và dòng điện, nhóm nghiên cứu xây dựng lát cắt điện trở suất của môi trường bên dưới mặt đất. Từ các thông số này, những khu vực có đặc điểm khác biệt so với xung quanh sẽ được nhận diện, giúp phân biệt lớp đất nguyên trạng với khu vực từng bị đào xới hoặc có biến động địa tầng. Kết quả khảo sát sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để các lực lượng chức năng tiếp tục đánh giá, đối chiếu với tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và triển khai các bước nghiệp vụ tiếp theo.

Do vậy, cuộc khảo sát đầu tiên tại Công viên Lê Thị Riêng là cuộc gặp gỡ giữa ký ức nhân chứng, tư liệu lịch sử và công nghệ hiện đại; giữa những tọa độ trên bản đồ với nỗi mong chờ của thân nhân liệt sĩ; giữa trách nhiệm của thế hệ hôm nay với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.