Giáo dục bắt buộc: 'Không để trẻ em bị bỏ lại phía sau'

Những em nhỏ chân trần giữa giá rét, những học sinh đứng trước nguy cơ bỏ học,... . Ảnh: Đại úy Cà Văn Minh - Công an tỉnh Điện Biên

Theo Nghị định 353, giáo dục bắt buộc được thực hiện đối với giáo dục tiểu học và giáo dục THCS, yêu cầu bảo đảm mọi trẻ em được đến trường và duy trì việc học.

Tuy nhiên, thực tế tại các địa bàn vùng cao, vùng khó khăn cho thấy, để không học sinh nào phải rời ghế nhà trường giữa chừng, cần tháo gỡ những rào cản từ hoàn cảnh gia đình, kinh tế đến điều kiện tiếp cận giáo dục.

Gian nan hành trình giữ học sinh vùng cao ở lại lớp

Với trẻ em vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và gia đình khó khăn, con đường đến trường vẫn bị cản trở bởi gánh nặng kinh tế, khoảng cách địa lý, thiếu sự chăm sóc của cha mẹ và những rào cản về nhận thức, tập quán.

Thực tế này thể hiện rõ trong công tác duy trì sĩ số tại trường THCS Cầu Thia (Lào Cai). Có học sinh được giáo viên nhiều lần đến tận nhà vận động mới trở lại lớp, nhưng chỉ sau vài ngày lại tiếp tục nghỉ học. Nhà trường phải phối hợp với gia đình, chính quyền và các đoàn thể địa phương tìm hiểu nguyên nhân, vận động các em đi học trở lại.

Thầy Phạm Văn Quỳnh - Hiệu trưởng trường THCS Cầu Thia cho biết, hiện trường có 14 học sinh thuộc diện nguy cơ bỏ học cao, cần được theo dõi và hỗ trợ thường xuyên. Hoàn cảnh mỗi em khác nhau, song phổ biến là cha mẹ đi làm ăn xa, để con cho ông bà, người thân chăm sóc hoặc tự trông nom lẫn nhau. Thiếu sự quản lý, định hướng của gia đình, nhiều em dễ bị tác động bởi môi trường xung quanh.

Có nam sinh ham chơi, sa vào trò chơi điện tử rồi chán học; một số nữ sinh bị bạn bè, người quen rủ rê đi làm ăn xa. Đáng lo hơn, có em tự ý rời khỏi địa phương, cắt liên lạc với gia đình và thầy cô. “Khi học sinh đã rời đi, việc tìm kiếm, vận động các em trở lại trường càng khó khăn” - thầy Quỳnh ngậm ngùi.

Vận động học sinh vùng cao trở lại trường rất khó khăn. Ảnh: Thầy Quỳnh cung cấp

Để ngăn ngừa tình trạng này, nhà trường yêu cầu giáo viên chủ nhiệm theo dõi sĩ số hằng ngày, kịp thời phát hiện học sinh nghỉ học bất thường, có biểu hiện chán học. Ban giám hiệu và giáo viên phối hợp với phụ huynh, Ban Công tác Mặt trận cùng các đoàn thể trực tiếp đến từng gia đình vận động, tháo gỡ khó khăn.

Tuy nhiên, theo thầy Quỳnh, đưa học sinh trở lại lớp mới chỉ là bước đầu, bởi có em đi học vài ngày rồi lại nghỉ. Khó khăn lớn nhất là cha mẹ đi làm xa, người thân ở nhà không đủ khả năng quản lý, định hướng cho các em. Dù chính quyền địa phương đã quan tâm, huy động cả hệ thống chính trị và triển khai các chính sách hỗ trợ, việc duy trì sĩ số vẫn cần sự đồng hành thường xuyên của gia đình.

Thầy Quỳnh cho rằng, cần nâng cao trách nhiệm của cha mẹ, đồng thời, phối hợp chặt chẽ với người trực tiếp chăm sóc trẻ, tránh phó mặc việc giáo dục con cái cho nhà trường.

Một thách thức khác là yêu cầu tỷ lệ thanh niên 18 tuổi hoàn thành chương trình THCS đạt 100% trong tiêu chuẩn công nhận đạt chuẩn giáo dục THCS theo Nghị định số 353/2026/NĐ-CP. Theo thầy Quỳnh, mục tiêu này không dễ thực hiện tại vùng cao, nơi còn nhiều thanh thiếu niên 15-18 tuổi đã bỏ học, đi làm ăn xa và không thường xuyên cư trú tại địa phương.

Từ thực tế đó, thầy đề xuất cần có lộ trình phù hợp với đặc điểm từng địa bàn, hướng dẫn cụ thể việc tổ chức các lớp phổ cập THCS, đa dạng hóa hình thức học tập để cả những người đi làm ăn xa cũng có cơ hội hoàn thành chương trình.

Thực tế tại Trường THCS Cầu Thia cho thấy, giáo dục bắt buộc không chỉ dừng ở việc vận động trẻ đến trường mà còn đòi hỏi giải pháp duy trì việc học, đưa các em trở lại lớp khi có nguy cơ bỏ học. Để không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau, cần sự kiên trì và phối hợp trách nhiệm giữa gia đình, nhà trường, chính quyền và toàn xã hội.

Bảo đảm cơ hội học tập cho mọi trẻ em

Chuyên gia giáo dục Bùi Khánh Nguyên cho rằng, giáo dục bắt buộc không chỉ là yêu cầu trẻ em đến trường, mà còn là cam kết của Nhà nước và xã hội trong việc tạo điều kiện để mọi trẻ em được học tập, phát triển. Giáo dục giúp trang bị kiến thức, kỹ năng, hình thành nhân cách, đồng thời góp phần giảm nghèo, thu hẹp bất bình đẳng và tạo cơ hội phát triển cho các thế hệ.

Tuy nhiên, trên thực tế, trẻ em vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và gia đình khó khăn vẫn đối mặt với nhiều rào cản như nghèo đói, khoảng cách địa lý, thiếu phương tiện đi lại, thiếu người chăm sóc, bất đồng ngôn ngữ và nhận thức chưa đầy đủ của phụ huynh. Vì vậy, việc học sinh nghỉ học không hẳn do các em không muốn đến trường, mà có thể xuất phát từ những hoàn cảnh vượt quá khả năng tự khắc phục.

Theo chuyên gia, giáo dục bắt buộc chỉ thực sự có ý nghĩa khi không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.

Khi giáo dục đã trở thành bắt buộc, theo ông Nguyên, trách nhiệm của Nhà nước không thể chỉ dừng ở việc ban hành quy định, yêu cầu gia đình đưa con em đến trường, mà phải bảo đảm các điều kiện thực hiện.

Trong đó, cần đầu tư trường lớp, giao thông, đội ngũ giáo viên; Hỗ trợ học phí, sách vở, bữa ăn, phương tiện đi lại; Phát triển trường bán trú, nội trú và có cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương để phát hiện, ngăn ngừa nguy cơ bỏ học.

“Công bằng giáo dục cũng không có nghĩa áp dụng một chính sách hỗ trợ giống nhau cho mọi đối tượng. Trẻ em ở đô thị và miền núi có quyền học tập như nhau nhưng điều kiện tiếp cận giáo dục rất khác biệt. Do đó, cần có chính sách hỗ trợ phù hợp với từng nhóm, đồng thời tôn trọng quyền lựa chọn chương trình học của người học” – ông Nguyên nhận định.

Theo vị chuyên gia này, để đảm bảo trẻ em có hoàn cảnh khó khăn không bị bỏ lại phía sau, đồng thời tạo cơ hội để mỗi em phát huy năng lực là những mục tiêu cần được thực hiện song song, thước đo thực chất của giáo dục bắt buộc không chỉ là tỷ lệ trẻ đến trường, mà còn là trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc không để bất kỳ em nào phải rời ghế nhà trường vì bất kỳ lý do gì.

Một đứa trẻ được đến trường không chỉ là kết quả của nỗ lực gia đình hay nhà trường, mà còn là thước đo trách nhiệm của hệ thống an sinh và chính sách giáo dục. Giáo dục bắt buộc chỉ thực sự có ý nghĩa khi không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau vì nghèo khó, khoảng cách địa lý hay hoàn cảnh gia đình.