Bác Hồ với sự nghiệp trồng người: Những lời dặn vẫn nguyên giá trị

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với học viên trường Nghệ thuật sân khấu trung ương. Ảnh tư liệu

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), đọc những tư liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi ngành giáo dục, chúng ta càng nhận thức sâu sắc tầm nhìn của Người đối với sự nghiệp trồng người.

Từ những ngày đầu thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến những năm tháng cuối đời, dù đất nước phải trải qua chiến tranh và muôn vàn khó khăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn dành sự quan tâm đặc biệt cho giáo dục.

Từ việc xóa nạn mù chữ, nâng cao dân trí đến đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và xây dựng đội ngũ nhà giáo. Những lời căn dặn của Người không chỉ có ý nghĩa đối với một giai đoạn lịch sử mà còn là những định hướng có giá trị lâu dài đối với công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay.

Xóa giặc dốt - nhiệm vụ cấp bách của một quốc gia độc lập non trẻ

Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong bối cảnh phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Chính quyền cách mạng còn non trẻ, nền kinh tế kiệt quệ, nạn đói hoành hành, nguy cơ ngoại xâm đe dọa nền độc lập vừa giành được. 

Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ ba nhiệm vụ cấp bách cần giải quyết là chống giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.

Việc đặt giặc dốt ngang hàng với giặc đói và giặc ngoại xâm cho thấy tầm nhìn đặc biệt của Người về vai trò của tri thức đối với vận mệnh dân tộc. Bởi hơn 80 năm dưới ách thống trị của thực dân Pháp, chính sách ngu dân đã khiến phần lớn nhân dân Việt Nam không có điều kiện tiếp cận với giáo dục. Nạn thất học không chỉ là sự thiệt thòi của mỗi cá nhân mà còn là rào cản đối với sự phát triển của cả quốc gia.

Ngay trong tháng 9/1945, Chính phủ lâm thời đã ban hành hàng loạt sắc lệnh liên quan đến giáo dục, trong đó có những quy định về thành lập Bình dân học vụ, tổ chức các lớp học buổi tối cho nông dân, thợ thuyền và thực hiện việc học chữ quốc ngữ không mất tiền. Những quyết sách này thể hiện quyết tâm nhanh chóng xóa bỏ nạn mù chữ, tạo cơ hội học tập cho mọi tầng lớp nhân dân.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc phải gắn liền với nâng cao dân trí. Người từng khẳng định: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu". Vì vậy, ngay trong bức thư gửi các học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, tháng 9/1945, Người đã gửi gắm niềm tin và kỳ vọng vào thế hệ trẻ: "Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em".

Lời căn dặn ấy không đơn thuần là lời động viên học sinh trong ngày khai trường mà còn thể hiện quan điểm chiến lược về giáo dục: tương lai của đất nước phụ thuộc rất lớn vào tri thức, năng lực và phẩm chất của các thế hệ công dân. Một quốc gia muốn phát triển bền vững trước hết phải xây dựng được một nền giáo dục đủ sức khai mở trí tuệ, phát huy tiềm năng con người và tạo dựng nền tảng văn hóa cho xã hội.

Bác Hồ nói chuyện với thiếu nhi trong dịp Người về thăm và chúc tết đồng bào tỉnh Hà Bắc dịp Xuân Đinh Mùi, 9/2/1967. Ảnh: Bảo tàng Hồ Chí Minh

Giáo dục toàn diện, gắn tri thức với đạo đức và thực tiễn

Một trong những nội dung xuyên suốt trong tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh là quan điểm giáo dục toàn diện. Theo Người, giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà phải hướng đến phát triển hài hòa cả thể chất, trí tuệ, đạo đức và năng lực thẩm mỹ của con người.

Người chỉ rõ giáo dục phải bao gồm thể dục, trí dục, mỹ dục và đức dục. Thể dục nhằm rèn luyện sức khỏe; trí dục giúp người học củng cố kiến thức cũ, tiếp thu tri thức mới; mỹ dục bồi dưỡng khả năng nhận biết và trân trọng cái đẹp; đức dục hướng con người đến tình yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học và có ý thức tôn trọng của công.

Cách tiếp cận này cho thấy Người không xem giáo dục là quá trình đào tạo những con người chỉ giỏi về kiến thức chuyên môn. Người hướng đến mục tiêu hình thành những công dân phát triển toàn diện, có lý tưởng, có đạo đức, có sức khỏe, có tri thức và biết đem năng lực của mình phục vụ cộng đồng, đất nước.

Những quan điểm đó cho thấy tư duy giáo dục của Người luôn hướng đến tính khoa học, tính thiết thực và hiệu quả. Kiến thức được trang bị trong nhà trường phải có khả năng vận dụng vào cuộc sống, góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn và thúc đẩy sự phát triển của xã hội.

Trong bức thư cuối cùng gửi ngành giáo dục ngày 15/10/1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục: "Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết thực giải quyết các vấn đề do cách mạng nước ta đề ra và trong một thời gian không xa, đạt những đỉnh cao của khoa học và kỹ thuật".

Đây là lời căn dặn có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng của phát triển. Giáo dục không thể chỉ trang bị những kiến thức có sẵn mà phải hình thành tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, năng lực thích ứng và tinh thần học tập suốt đời cho mỗi người.

Người thầy giữ vai trò đặc biệt trong sự nghiệp trồng người

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, phương pháp giáo dục có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng đào tạo. Người luôn nhấn mạnh nguyên tắc học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường phải kết hợp với lao động sản xuất và đời sống nhân dân.

Đối với Người, học tập không phải để tích lũy kiến thức một cách máy móc hay chạy theo bằng cấp, mà quan trọng hơn là biết vận dụng những điều đã học vào thực tế, làm việc có hiệu quả và đóng góp thiết thực cho xã hội. Vì vậy, quá trình giáo dục phải giúp người học hình thành khả năng tư duy, thực hành và giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống.

Cùng với phương pháp giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng vai trò của đội ngũ nhà giáo. Người xác định nghề dạy học là một nghề cao quý, bởi người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn góp phần hình thành nhân cách, lý tưởng và trách nhiệm xã hội cho thế hệ tương lai.

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khi đất nước còn nhiều thiếu thốn, đội ngũ giáo viên Bình dân học vụ đã vượt qua muôn vàn khó khăn, đến từng thôn xóm, bản làng để dạy chữ cho đồng bào. Ghi nhận những đóng góp ấy, Người biểu dương: "Anh chị em chịu cực khổ khó nhọc, hy sinh phấn đấu, để mở mang tri thức phổ thông cho đồng bào, để xây đắp nền văn hóa sơ bộ cho dân tộc... Cái vinh dự đó thì tượng đồng, bia đá nào cũng không bằng".

Sự trân trọng ấy thể hiện nhận thức sâu sắc của Người về giá trị lao động và sự hy sinh thầm lặng của những người làm công tác giáo dục. Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, người thầy cũng mang trên mình trách nhiệm lớn lao đối với xã hội. Bởi chất lượng của một nền giáo dục trước hết được quyết định bởi phẩm chất, năng lực chuyên môn và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ nhà giáo.

Người cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò nêu gương của thầy cô. Muốn giáo dục học sinh trở thành những người tốt, trước hết người thầy phải là tấm gương về đạo đức, lối sống, tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy với nghề. Những bài học từ nhân cách, hành động và cách ứng xử của người thầy nhiều khi có sức giáo dục sâu sắc hơn cả những lời giảng trên lớp.

Trong một bức thư gửi các em nhân dịp ngày mở trường, đăng trên Báo Nhân dân số 600, ngày 24/10/1955 với bút danh CB, Người viết: "Giáo dục các em là việc chung của gia đình, trường học và xã hội. Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách; trước hết là phải làm gương mẫu cho các em trước mọi việc".

Quan điểm này đặt ra yêu cầu về một môi trường giáo dục thống nhất, trong đó những giá trị được truyền đạt ở nhà trường cần được củng cố bằng sự giáo dục của gia đình và những chuẩn mực ứng xử trong xã hội. Nếu nhà trường dạy học sinh trung thực nhưng môi trường sống thiếu sự trung thực, nếu thầy cô giáo dục tinh thần trách nhiệm nhưng người lớn thiếu gương mẫu thì hiệu quả giáo dục sẽ khó đạt được như mong muốn.

Tư tưởng ấy đến nay vẫn đặt ra yêu cầu phải tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội; đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh để mỗi học sinh được phát triển trong sự tôn trọng, khích lệ và định hướng đúng đắn.

Tiếp nối tư tưởng của Người trong đổi mới giáo dục hiện nay

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới - kỷ nguyên mới của đất nước, hội nhập quốc tế và phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, giáo dục và đào tạo tiếp tục được xác định là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển con người và tạo dựng nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Những vấn đề mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra vẫn là những yêu cầu căn bản đối với giáo dục hôm nay: nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; giáo dục toàn diện cả đức, trí, thể, mỹ; gắn lý luận với thực tiễn; đề cao vai trò người thầy và phát huy trách nhiệm của toàn xã hội đối với sự nghiệp giáo dục.

Trong điều kiện mới, những tư tưởng đó cần được cụ thể hóa bằng những đổi mới thực chất về chương trình, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, quản trị nhà trường và phát triển đội ngũ nhà giáo. Giáo dục cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực; từ học để ghi nhớ sang học để vận dụng, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, thu hẹp khoảng cách giữa các vùng miền và tạo điều kiện để mọi người được học tập suốt đời.

Đặc biệt, trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và nền kinh tế tri thức, giáo dục Việt Nam cần chú trọng hơn nữa năng lực số, tư duy phản biện, ngoại ngữ, khả năng sáng tạo và tinh thần tự học. Công nghệ có thể hỗ trợ mạnh mẽ quá trình dạy và học, nhưng không thể thay thế vai trò định hướng, truyền cảm hứng và giáo dục nhân cách của người thầy.

Thế hệ ngày nay, việc tiếp nối tư tưởng của Người không chỉ là sự tri ân đối với một di sản tư tưởng quý báu mà quan trọng hơn là biến những lời dạy ấy thành hành động cụ thể, tạo chuyển biến thực chất về chất lượng giáo dục, xây dựng đội ngũ nhà giáo tâm huyết, có năng lực và trách nhiệm, đào tạo những thế hệ công dân vừa có đức, vừa có tài, đủ bản lĩnh và trí tuệ để góp phần xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển mới.