Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu: Người đặt nền móng cho nền sử học Việt Nam hiện đại

Người chiến sĩ cách mạng kiên trung, nhà văn hóa lớn

Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu sinh ngày 5-11-1901 tại làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình), trong một gia đình nhà Nho nghèo, giàu truyền thống yêu nước. Truyền thống văn hóa của quê hương và gia đình đã sớm bồi đắp trong tâm hồn ông tình yêu quê hương, đất nước, góp phần hình thành ý chí cách mạng và nhân cách của một nhà hoạt động chính trị, nhà văn hóa lớn.

Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu

Từ năm 17 tuổi, Trần Huy Liệu đã làm thơ yêu nước, viết báo, sử dụng ngòi bút để thức tỉnh đồng bào. Trong những năm 1925-1927, ông là chủ bút các báo “Đông Pháp thời báo”, “Pháp Việt nhất gia”, viết bài cổ vũ nhân dân đấu tranh chống thực dân Pháp. Tháng 3-1926, ông tham gia thành lập Đảng Thanh niên tại Sài Gòn, tổ chức đám tang Phan Châu Trinh và đòi trả tự do cho Nguyễn An Ninh. Ông cũng sáng lập Cường học thư xã, xuất bản nhiều sách cổ vũ lòng yêu nước.

Bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo, ông giác ngộ chủ nghĩa Mác - Lênin và tuyên bố ly khai Việt Nam Quốc dân Đảng. Sau khi ra tù, ông tiếp tục hoạt động báo chí ở Bắc Kỳ. Năm 1936, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1938, ông làm chủ bút báo Tin tức.

Năm 1939, Trần Huy Liệu lại bị bắt, lần lượt bị giam tại các nhà tù Sơn La, Bá Vân, Nghĩa Lộ. Trong hoàn cảnh lao tù khắc nghiệt, ông vẫn tiếp tục làm báo, sáng tác thơ văn cổ vũ lý tưởng giải phóng dân tộc.

Tháng 3-1945, ông tham gia cuộc nổi dậy phá nhà giam Nghĩa Lộ, vượt ngục trở về Hà Nội, tham gia cao trào kháng Nhật, cứu nước. Tại Quốc dân Đại hội được triệu tập ở Tân Trào vào tháng 8-1945, ông được bầu làm Phó Chủ tịch Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam. Đặc biệt, ông là người trực tiếp soạn thảo Quân lệnh số 1, phát lệnh Tổng khởi nghĩa, góp phần quan trọng vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Ngày 30-8-1945, ông đại diện Chính phủ cách mạng tiếp nhận ấn, kiếm tại lễ thoái vị của vua Bảo Đại ở Huế. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông đảm nhiệm nhiều trọng trách: Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền và Cổ động trong Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bí thư Tổng bộ Việt Minh, sau đó giữ nhiều trọng trách trong các cơ quan của Đảng và Nhà nước, đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.

Phát huy giá trị di sản, tiếp nối truyền thống quê hương

Không chỉ là nhà cách mạng kiên trung, Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu còn là một trong những người đặt nền móng cho nền sử học Việt Nam hiện đại.

Ngày 2-12-1953, Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học được thành lập, do ông làm Trưởng ban; sau đổi tên thành Ban Nghiên cứu Văn - Sử - Địa. Đây là tổ chức tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Trên cương vị Viện trưởng Viện Sử học, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, ông dành nhiều tâm huyết xây dựng đội ngũ nghiên cứu, góp phần phát triển nền sử học nước nhà.

Trần Huy Liệu là tác giả, chủ biên nhiều công trình sử học có giá trị như “Tài liệu tham khảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam”, “Lịch sử 80 năm chống Pháp”... Trong đó, công trình “Lịch sử 80 năm chống Pháp” được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996. Ông còn để lại nhiều tác phẩm, hồi ký có giá trị lịch sử.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng trao Bằng xếp hạng Di tích quốc gia “Nhà lưu niệm Trần Huy Liệu” cho lãnh đạo địa phương. Ảnh: PV

Năm 1963, ông được Nhà nước Cộng hòa Dân chủ Đức tặng Huân chương Humboldt và được bầu làm Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Dân chủ Đức. Năm 1966, ông sáng lập Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và giữ cương vị Chủ tịch đầu tiên, góp phần tập hợp giới sử học thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, giảng dạy và phổ biến lịch sử.

Một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt đối với quê hương Vụ Bản là Nhà lưu niệm Trần Huy Liệu được đón nhận bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây là nơi lưu giữ những kỷ vật, trang sách, bản thảo và tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Việc xếp hạng di tích không chỉ ghi nhận, tôn vinh những cống hiến của ông, mà còn khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của vùng đất Vụ Bản.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vụ Bản Trần Minh Hoan nhấn mạnh trách nhiệm gìn giữ, kế thừa và phát huy những giá trị các thế hệ đi trước đã vun đắp. Xã xác định ba nhiệm vụ trọng tâm: Bảo tồn, phát huy di sản của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu; giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước và tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ; xây dựng Đảng bộ và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh.

Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng đề nghị, địa phương quan tâm quản lý, bảo vệ, tu bổ, tôn tạo Nhà lưu niệm; tiếp tục sưu tầm, lưu giữ, số hóa và giới thiệu tư liệu, hiện vật về Trần Huy Liệu, từng bước xây dựng nơi đây thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần hiếu học và trách nhiệm với quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ.

Tên tuổi, sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu luôn là niềm tự hào, nguồn động lực để Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Vụ Bản gìn giữ truyền thống, xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh.