Gìn giữ dấu xưa Án sát sứ Nguyễn Văn Xán

Di tích mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán tại khối phố Tam Phú, phường Quảng Phú. Ảnh: PHAN VINH

Lập danh giữa thời biến động

Án sát sứ Nguyễn Văn Xán sinh năm 1828 tại xã Quảng Phú, tổng Hưng Thịnh Hạ, huyện Lễ Dương, tên ban đầu là Nguyễn Văn Hưng. Năm Tự Đức thứ nhất (1848), triều đình mở Ân khoa (một kỳ thi Hương đặc biệt nhân dịp vua Tự Đức mới lên ngôi) tại trường thi Thừa Thiên. Tại kỳ thi này, ông đỗ Cử nhân khi vừa tròn 20 tuổi. Từ đó, ông bước vào hoạn lộ, trải qua nhiều chức vụ từ giáo dục, hành chính đến quân vụ.

Năm 1862, Nguyễn Văn Xán được giao quyền quản Thăng Bình phủ dõng, phụ trách huấn luyện võ nghệ cho tráng đinh và tuần phòng vùng ven biển. Đến năm 1864, ông giữ chức Huấn đạo huyện Hà Đông, sau đó lần lượt làm Giáo thụ, Tu soạn tại Viện Tập hiền rồi ra Bắc nhậm chức Tri huyện Phú Xuyên. Tại đây, ông đã vận động nhân dân đóng góp 150 quan tiền cho quân nhu vùng biên cương và được triều đình ban khen vào năm 1870.

Bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố đối với Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán. Ảnh: PHAN VINH

Sau đó, ông giữ chức Viên ngoại lang ở Đại lý tự, Phó Võ học tại Võ học đường rồi Hàn lâm viện Thị giảng. Năm 1875, ông được bổ nhiệm làm Quản đạo Phú Yên. Hai năm sau, nhờ lập công tiễu trừ thổ phỉ, ông được thăng chức Án sát sứ tỉnh Phú Yên. Sắc phong thời Tự Đức ghi nhận ông là người thanh liêm, cẩn trọng, cần cù và đã lập nhiều công tích.

Theo ông Phạm Xuân Đồng, Phó Phòng Văn hóa - Xã hội phường Quảng Phú, qua sắc phong, văn bia và các tư liệu còn lưu giữ, có thể thấy cụ Nguyễn Văn Xán từng được giao phó nhiều trọng trách khác nhau. Có thời gian cụ chăm lo việc giáo dục, có lúc đảm nhận công tác hành chính, rồi trực tiếp tham gia phòng vệ ở cả vùng biển lẫn vùng núi.

Bia mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán được dựng năm 1888. Ảnh: PHAN VINH

Khoảng tháng 6/1879, Nguyễn Văn Xán được thăng Hồng lô Tự khanh, giữ chức Chánh Sơn phòng sứ tại Nha Sơn phòng Quảng Nam, đóng tại Dương Yên (nay thuộc huyện Bắc Trà My). Các tư liệu lịch sử ghi nhận ông có công lớn trong việc thu phục các đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao, góp phần giữ vững an ninh địa bàn.

Theo gia phả, Nguyễn Văn Xán qua đời ngày 8/11/1881 khi đang tại chức ở Sơn phòng Dương Yên, hưởng dương 53 tuổi. Tuy nhiên, hồ sơ di tích lưu ý hiện chưa rõ nguồn tư liệu gốc xác nhận ngày mất cũng như nguyên nhân ông qua đời. Thi hài của ông được đưa về quê nhà an táng tại Gò Dâu, nay thuộc khối phố Tam Phú, phường Quảng Phú.

[VIDEO] - Cháu đời thứ 4 của Án sát sứ Nguyễn Văn Xán chia sẻ về hành trình tu tạo, chăm sóc mộ phần của ông:

Lan tỏa truyền thống

Từ ngày Nguyễn Văn Xán được đưa về quê an táng, con cháu nhiều thế hệ chăm nom. Hằng năm, đến ngày 8/11, gia đình tổ chức giỗ, con cháu trở về thắp hương, nhắc chuyện học hành, làm quan và những việc ông từng đảm trách.

Ông Nguyễn Văn Hóa (cháu đời thứ 4 của Án sát sứ Nguyễn Văn Xán, trú tại khối phố Tam Phú, phường Quảng Phú) chia sẻ, những câu chuyện về cụ được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi dịp giỗ Chạp, con cháu lại tề tựu đông đủ, nghe người lớn kể về tấm gương học hành, đỗ đạt, làm quan của cụ, từ những ngày ở Phú Yên cho đến khi về vùng Trà My. Qua nhiều đời, việc ôn lại cuộc đời và sự nghiệp của cụ vào ngày giỗ đã trở thành một gia phong tốt đẹp.

Những năm qua, hậu duệ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán vẫn thường xuyên chăm sóc mộ phần và cúng giỗ tưởng nhớ công lao của ông. Ảnh: PHAN VINH

Theo hồ sơ di tích, ngôi mộ ban đầu vốn được đắp bằng đất. Đến năm 1994, con cháu trong dòng tộc đã đóng góp kinh phí để xây lại bằng gạch; năm 2018, mộ tiếp tục được trùng tu bằng đá ghép, xây dựng thêm nhà bia và tường bao theo kiến trúc truyền thống. Tấm bia đá Non Nước dựng từ năm 1888 vẫn được bảo tồn nguyên vẹn. Tại nhà thờ họ, hậu duệ hiện còn lưu giữ 6 đạo sắc phong viết trên giấy điệp vàng, đóng ấn "Sắc mệnh chi bửu" cùng một số bằng cấp của ông.

Từ nguồn tư liệu gia đình, sắc phong, văn bia cùng các sử liệu liên quan, hồ sơ khoa học về Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán đã được địa phương hoàn thiện sau nhiều năm. Ngày 17/6/2025, UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) ban hành Quyết định số 1687/QĐ-UBND xếp hạng Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán là di tích lịch sử cấp tỉnh, đồng thời giao địa phương quản lý, bảo vệ, tu bổ, cắm mốc và thực hiện các thủ tục đất đai đối với di tích.

Ngày 12/9/2026, UBND phường Quảng Phú tổ chức lễ công bố và đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán. Đây là dịp để ghi nhận công lao gìn giữ của gia tộc, đồng thời khẳng định trách nhiệm của địa phương trong việc bảo tồn di tích.

Ông Nguyễn Văn Hiệu, Phó Chủ tịch UBND phường Quảng Phú cho biết, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương sẽ phối hợp chặt chẽ với gia tộc để chăm sóc khu mộ, tôn tạo cảnh quan, đường vào và tiếp tục bổ sung tư liệu về cụ Nguyễn Văn Xán. Việc xếp hạng di tích tạo cơ sở pháp lý để phần mộ được bảo tồn bài bản, đồng thời góp phần giáo dục, giới thiệu truyền thống hiếu học của quê hương Quảng Phú.

[VIDEO] - Đại diện lãnh đạo địa phương chia sẻ về ý nghĩa của việc tổ chức lễ công bố, đón nhận bằng công nhận di tích lịch sử Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán: