Gìn giữ điệu then, đàn tính bên sông Đồng Nai

Ông Lâm Văn Thành - người dành tâm huyết gìn giữ các làn điệu then, đàn tính ở xã Cát Tiên 2

Gần 40 năm gắn bó với vùng đất bên sông Đồng Nai, ông trở thành hạt nhân của không gian hát then, đàn tính nơi đây.

Sinh ra tại Cao Bằng, trập trùng đồi núi, trải qua những năm tháng thiếu thốn, tuổi thơ của ông Thành gắn với ruộng nương và những đêm hội xuân cùng vẻ đẹp văn hóa Tày, Nùng như món ăn tinh thần nuôi ông lớn lên. Từ năm 15 tuổi, ông Thành đã biết chơi đàn tính, hát then cùng thanh thiếu niên trong bản tại các lễ hội. Ông thuộc hầu hết các làn điệu then phổ biến của người Nùng như: then mời rượu, then chúc phúc, then cầu an, then giải hạn, then mừng nhà mới… “Điệu then ngấm vào máu từ lúc nào không hay. Mỗi khi nghe tiếng đàn tính là lòng tôi rộn lên như có lửa”, ông Thành nhớ lại.

Năm 1989, ở tuổi ngoài đôi mươi, ông Thành rời Cao Bằng vào Cát Tiên lập nghiệp. Khi ấy, vùng đất bên sông Đồng Nai còn hoang sơ, ruộng đất mênh mông, việc khai hoang vỡ đất đầy gian nan. Ông cùng gia đình đổ mồ hôi trên những vạt đất dày đặc cỏ tranh, cỏ đế, dần biến đất hoang thành ruộng lúa phì nhiêu, góp sức hình thành vựa lúa của tỉnh Lâm Đồng. Giữa những ngày vất vả, mỗi khi nhớ quê, ông lại mang đàn tính ra gảy, cất lên câu then để vơi nỗi nhớ.

“Ở đâu cũng là quê hương, miễn là mình còn giữ được tiếng nói, điệu hát của dân tộc mình”, ông chia sẻ trong cuộc trò chuyện bên lề lễ hội. Chính nỗi nhớ ấy đã thôi thúc ông cùng bà con trong thôn hình thành nhóm hát then, đàn tính. Từ vài người yêu thích ban đầu, dần quy tụ nhiều thế hệ, từ các cụ cao niên đến thanh thiếu niên. Tiếng đàn, lời then lại vang lên trong các dịp tang ma, hiếu hỉ, mừng thọ, lễ tết, giữ trọn phong tục của người Tày, Nùng trên quê mới.

Suốt nhiều năm qua, khi mùa xuân đến, Lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt được tổ chức trang trọng ở Cát Tiên; chưa mùa hội nào vắng tiếng đàn, tiếng hát của ông Thành. Trong 2 ngày hội lồng tồng đầu xuân năm 2026, ông say sưa trình diễn các làn điệu then cổ, khi thì kể chuyện nguồn cội, khi thì chúc phúc cho bản làng, khi lại rộn ràng mừng quê hương vào mùa vụ mới; lúc lại hát những bài then với lời mới trên làn điệu truyền thống, ngợi ca quê hương Cát Tiên đổi thay, trù phú, cuộc sống ấm no.

Năm 2019, “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị đặc sắc và sức sống của loại hình nghệ thuật này trong đời sống. Nhắc đến sự kiện này, mắt ông Thành ánh lên niềm tự hào: “Khi biết then được UNESCO ghi danh, tôi vui lắm. Tôi càng thấy trách nhiệm của mình là phải giữ gìn và truyền lại cho con cháu để điệu đàn, lời then không mất đi”.

Từ đó, không chỉ là biểu diễn trong lễ hội mà ông còn tích cực chỉ dạy cho con cháu trong nhà, trong họ, thanh thiếu niên trong thôn. Ông kiên nhẫn chỉnh từng nhịp phách, uốn từng câu luyến láy cho lớp trẻ; ông giảng giải: “Học then phải học bằng cả cái tâm, cái tình. Đàn tính không chỉ là nhạc cụ, mà trong từng tiếng “tích, tịch” còn chứa cái hồn của người Tày, Nùng. Tôi chỉ mong tiếng đàn tính, lời then còn vang mãi trong Lễ hội Lồng tồng và trong mỗi gia đình người Tày, Nùng”.

Từ chàng trai rời quê đi khai hoang đến vùng đất mới, gần 40 năm qua, ông Lâm Văn Thành vẫn cất tiếng hát, điệu đàn. Ẩn chứa trong từng câu then mộc mạc của ông là tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc và mong muốn trao truyền cho thế hệ sau.

Quỳnh Uyển .