Gìn giữ nét văn hóa dân tộc Hà Nhì nơi cực Tây Tổ quốc

Chị Pờ Sơn Mé cùng chị em phụ nữ bản Tả Kố Khừ may, thêu trang phục truyền thống. Ảnh: Sơn Mé

Sinh sống ở vùng sâu, vùng xa, địa bàn đặc biệt khó khăn của tỉnh Điện Biên, nhưng từ bao đời nay, người Hà Nhì luôn thủy chung bám đất, bám quê hương, đoàn kết, một lòng tin theo Đảng, không ngừng nỗ lực vươn lên để xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no, góp phần giữ gìn sự bình yên nơi phên giậu Tổ quốc. Đồng bào Hà Nhì có đời sống vật chất, tinh thần phong phú và đặc sắc. Những tinh hoa văn hóa mà tổ tiên, ông cha trao truyền cho đến ngày hôm nay là niềm tự hào, tài sản quý giá, một phần sức mạnh để thế hệ cháu con tự tin cùng với cộng đồng các dân tộc Việt Nam vững bước đi lên.

Một số nhà nghiên cứu khẳng định, trang phục của người Hà Nhì, nhất là của phụ nữ, là một trong những nét tinh hoa độc đáo của tộc người này. Người Hà Nhì sống rải rác ở các tỉnh Lào Cai, Lai Châu và Điện Biên, được chia làm hai nhóm Hà Nhì Đen và Hà Nhì Hoa, gồm hai nhóm nhỏ Hà Nhì La Mí và Hà Nhì Cồ Chồ. Người Hà Nhì ở xã Sín Thầu là nhóm Hà Nhì La Mí. Trang phục của phụ nữ Hà Nhì La Mí được thiết kế cầu kỳ, rực rỡ nhất với các họa tiết mô phỏng thiên nhiên như mây, mặt trời, mặt trăng, sông suối, núi đồi, hoa lá; sinh hoạt của con người và gửi gắm những khát khao, ước nguyện. Các họa tiết không có mẫu sẵn, hoàn toàn được thêu thủ công theo trí tưởng tượng, óc sáng tạo của mỗi người. Bộ trang phục gồm áo dài (Á khò khò mó), áo ngoài (Á khò khò tư), quần dáng rộng, khăn và mũ đội đầu, yếm, xà cạp. Trong đó, áo ngoài, yếm, khăn và mũ được những người phụ nữ dụng công khâu, thêu, đính kết hết sức tỉ mỉ. Trang phục của phụ nữ trung niên và người già thường được giản lược, các họa tiết ít, các hạt cườm, đồng tiền hợp kim cũng thưa thớt, màu sắc không sặc sỡ.

Ngược lại, trang phục dành cho trẻ em gái và các thiếu nữ được cắt, khâu, đính kết công phu, lung linh, rực rỡ các gam màu nóng như đỏ, hồng, vàng. Ngoài ra, trên mũ của trẻ em gái và các thiếu nữ có các sợi dây nhiều màu sắc chạy quanh thân mũ (khu nhi), phụ nữ trung niên và người già thì không có các sợi dây này. Vài chục năm trước, phụ nữ Hà Nhì vẫn duy trì việc trồng bông, lanh để thu nguyên liệu dệt vải làm trang phục, dùng các loại cây cỏ tự nhiên nhuộm màu nên mất rất nhiều thời gian để làm ra được một bộ trang phục như ý.

Hiện nay, hầu hết phụ nữ đều mua vải, len, chỉ màu, các phụ kiện bán sẵn trên thị trường và có sự hỗ trợ của máy may, do vậy, việc may mặc của chị em cũng đỡ tốn thời gian hơn. Chị Xu Mì Na, bản Tả Kố Khừ, một trong những phụ nữ giỏi làm trang phục cho biết: “Trước đây, để làm được một bộ trang phục đẹp phải mất 5-6 tháng, giờ thì chỉ mất 3 tháng. Với những bộ trang phục đơn giản hơn, dành cho phụ nữ trung niên và người già, chỉ cần từ 20 ngày đến 1 tháng là hoàn thành”.

Trong các sự kiện đặc biệt như lễ, Tết, hội hè, cưới hỏi, người phụ nữ Hà Nhì diện những bộ trang phục đẹp, mới nhất. Khi trang phục đã cũ, họ mặc khi đi làm nương, ruộng, lên rừng. Đặc biệt, cô dâu nào trong ngày cưới cũng phải khoác lên người bộ trang phục truyền thống cầu kỳ, rực rỡ, thường do chính tay mình làm ra. Mỗi bộ trang phục là một tác phẩm nghệ thuật độc bản, mang dấu ấn cá nhân, thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người con gái Hà Nhì.

Những năm gần đây, du lịch cộng đồng dần phát triển trên địa bàn xã Sín Thầu. Nắm bắt nhu cầu của du khách muốn tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa bản địa, một số chị em phụ nữ đã mạnh dạn đầu tư may các bộ trang phục truyền thống và nhiều sản phẩm may thêu như mũ, khăn, túi... Chị Pờ Sơn Mé, bản Tả Kố Khừ, một phụ nữ trẻ thuộc thế hệ 9X, là người tiên phong đưa trang phục phụ nữ Hà Nhì thành sản phẩm phục vụ du lịch. Chị có một gian hàng tại nhà để trưng bày, bán các bộ trang phục truyền thống do chính tay chị và một số chị em trong xã làm ra. Vào các buổi chợ phiên hoặc khi có các đoàn khách du lịch với số lượng lớn, chị trực tiếp mang những sản phẩm này lên nhà chờ gần mốc ngã ba biên giới hoặc khu vực chợ biên giới để bán.

Một bộ trang phục hoàn chỉnh có giá từ 5 đến 6,5 triệu đồng, tùy vào chất liệu và sự cầu kỳ của các phụ kiện trang trí. Nếu khách muốn thuê để chụp ảnh, chị Mé cũng có những bộ trang phục đáp ứng nhu cầu của khách với mức 80.000 đến 100.000 đồng/lượt. “Bên cạnh việc kiếm thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống gia đình, bản thân em cũng như nhiều chị em khác muốn giới thiệu nét đẹp văn hóa qua bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình”-chị Pờ Sơn Mé chia sẻ.

Phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng là một trong những nội dung được cấp ủy, chính quyền xã Sín Thầu đặc biệt quan tâm trong mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa-xã hội từ nhiều năm qua. Địa phương từng cử nhiều lượt cán bộ và một số hộ gia đình làm dịch vụ tham gia tập huấn về phát triển du lịch hoặc giao lưu, học hỏi các mô hình du lịch cộng đồng ở các địa phương phía Bắc. Đồng thời, chỉ đạo các ban, ngành đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao nhận thức, khơi dậy niềm tự hào của người dân về những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, trong đó có trang phục truyền thống của phụ nữ Hà Nhì.

Đồng chí Pờ Mì Lế, Phó Bí thư Đảng ủy xã Sín Thầu cho biết: “Phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn xã Sín Thầu nói chung, dân tộc Hà Nhì nói riêng là nhiệm vụ quan trọng của địa phương. Trang phục truyền thống của phụ nữ Hà Nhì rất đẹp, độc đáo, là điểm nhấn trong “bản đồ” du lịch văn hóa; chúng tôi đã có nhiều chủ trương, giải pháp để gìn giữ, lan tỏa những giá trị, vẻ đẹp đó”.

Hơn 10 năm gắn bó với dải đất biên cương xã Sín Thầu, Trung tá Trần Bá Liêm, Phó đồn trưởng Đồn Biên phòng Sen Thượng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên chia sẻ: “Những bộ trang phục truyền thống của đồng bào Hà Nhì vô cùng thân thương và để lại trong tôi những ấn tượng sâu sắc. Trang phục ấy không đơn thuần là quần áo, mà chính là bản sắc cần được bảo tồn, gìn giữ như bảo vệ từng tấc đất biên cương. Nhận thức rõ điều đó, cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng thường xuyên tuyên truyền, vận động để bà con, đặc biệt là thế hệ trẻ trân trọng, gìn giữ văn hóa truyền thống. Đây cũng chính là cách chúng tôi cùng nhân dân xây dựng “cột mốc văn hóa” vững chắc nơi cực Tây Tổ quốc”.

Ngày 1/6/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1404/QĐ-BVHTTDL về việc công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho tri thức dân gian “Nghệ thuật làm trang phục của người Hà Nhì” tại các xã Sín Thầu, Leng Su Sìn, Sen Thượng, Chung Chải thuộc huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên trước khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Đây là sự khẳng định và tôn vinh những giá trị đặc sắc của nghệ thuật làm trang phục của người Hà Nhì. Từ đó, cấp ủy, chính quyền, các ban, ngành địa phương thêm quyết tâm, trách nhiệm trong bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa trên địa bàn. Đặc biệt, mỗi người dân thuộc cộng đồng dân tộc Hà Nhì càng tự hào, nâng niu những tinh hoa văn hóa mà ông cha đã trao truyền.