Gìn giữ và lan tỏa di sản dân ca, dân vũ Cao Lan

Với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành, Sở VHTTDL Lào Cai đã chủ động tham mưu, chỉ đạo, hướng dẫn và tổ chức thực hiện hiệu quả nhiều giải pháp, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, mang đậm bản sắc cộng đồng.

Dân tộc Cao Lan hiện cư trú tại một số địa phương trên địa bàn tỉnh Lào Cai, trong đó xã Thác Bà là nơi còn lưu giữ khá đầy đủ các yếu tố văn hóa truyền thống. Trải qua quá trình lịch sử hình thành và phát triển, cộng đồng người Cao Lan đã xây dựng nên đời sống văn hóa phong phú, gắn bó chặt chẽ với môi trường tự nhiên, lao động sản xuất và hệ thống lễ tục dân gian.

Điệu múa Xúc tép của người Cao Lan

Trong tổng thể đó, dân ca, dân vũ giữ vai trò quan trọng, vừa là phương tiện sinh hoạt văn hóa tinh thần, vừa là hình thức lưu giữ, trao truyền tri thức dân gian và các giá trị đạo đức truyền thống.

Tiêu biểu trong kho tàng dân ca Cao Lan là Sình ca – loại hình hát dân gian mang tính đại diện, với hệ thống làn điệu phong phú như hát mời khách, hát giao duyên, hát đối đáp, hát lễ, hát chúc tụng.

Nội dung Sình ca phản ánh sinh động đời sống tinh thần, quan niệm nhân sinh, cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng của người Cao Lan.

Thông qua hình thức diễn xướng mộc mạc, giàu tính biểu cảm, các làn điệu Sình ca đã góp phần bồi đắp, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa và ý thức cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Cùng với dân ca, nghệ thuật dân vũ Cao Lan cũng là một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể, mang giá trị nghệ thuật và giá trị xã hội sâu sắc.

Các điệu múa như Xúc tép, tát nước bên bờ suối, phát nương tra hạt, khai hoang, khai đèn, tam thanh, giã cốm, chim gâu… được hình thành từ chính quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng.

Dân vũ Cao Lan thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, phản ánh nhịp sống lao động cần cù, sáng tạo, đồng thời mang vẻ đẹp mộc mạc, khỏe khoắn, giàu tính biểu trưng.

Việc kết hợp hài hòa giữa động tác múa và các đạo cụ truyền thống như trống tang sành, quạt, khăn… đã tạo nên dấu ấn riêng biệt cho loại hình nghệ thuật này.

Trong đời sống cộng đồng, dân ca, dân vũ Cao Lan hiện diện trong nhiều không gian sinh hoạt văn hóa như lễ cưới, lễ mừng nhà mới, hội xuân, nghi thức đón khách, hát giao duyên và các hoạt động văn nghệ bản làng.

Đây là môi trường thực hành di sản quan trọng, góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng, tạo điều kiện để các thế hệ giao lưu, học hỏi và tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống.

Tuy nhiên, trước tác động của quá trình phát triển kinh tế – xã hội và sự giao thoa văn hóa, dân ca, dân vũ Cao Lan đang đứng trước nguy cơ mai một. Số lượng nghệ nhân am hiểu sâu sắc các làn điệu cổ ngày càng giảm, chủ yếu là người cao tuổi; trong khi đó, việc tiếp cận, thực hành di sản của thế hệ trẻ còn hạn chế.

Nhiều bài hát, điệu múa chỉ còn tồn tại trong ký ức của một số ít nghệ nhân, không gian diễn xướng truyền thống bị thu hẹp, sinh hoạt văn hóa cộng đồng không còn diễn ra thường xuyên như trước. Công tác sưu tầm, tư liệu hóa dù đã được quan tâm nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu bảo tồn lâu dài.

Trước thực trạng đó, Sở VHTTDL Lào Cai đã phối hợp với chính quyền địa phương, trong đó có xã Thác Bà, triển khai nhiều giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản dân ca, dân vũ Cao Lan.

Nhiều lớp truyền dạy hát Sình ca và múa truyền thống được tổ chức, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học tập và thực hành di sản. Song song với đó, các hoạt động ghi âm, ghi hình, xây dựng phim tư liệu được triển khai nhằm sưu tầm, lưu giữ hệ thống lời hát, động tác múa, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và truyền dạy.

Việc chỉ đạo thành lập và duy trì hoạt động các câu lạc bộ văn nghệ dân tộc Cao Lan tại thôn, bản đã tạo môi trường sinh hoạt văn hóa thường xuyên, góp phần đưa di sản trở lại đời sống cộng đồng.

Dân ca, dân vũ Cao Lan cũng được lồng ghép, giới thiệu trong các chương trình giao lưu văn hóa, lễ hội của tỉnh và tham gia các hoạt động do Bộ VHTTDL tổ chức, qua đó mở rộng không gian thực hành, lan tỏa giá trị di sản.

Đặc biệt, công tác bảo tồn di sản được gắn với phát triển du lịch cộng đồng khu vực hồ Thác Bà, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa Cao Lan, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Định hướng trong thời gian tới, Sở VHTTDL Lào Cai xác định tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn theo hướng bền vững. Trọng tâm là đẩy mạnh công tác tư liệu hóa, số hóa di sản, xây dựng kho dữ liệu văn hóa Cao Lan phục vụ quản lý, nghiên cứu và phát huy giá trị.

Bên cạnh đó, việc tham mưu các chính sách hỗ trợ, tôn vinh nghệ nhân; khuyến khích nghệ nhân tham gia truyền dạy; mở rộng hoạt động giáo dục di sản trong trường học nhằm hình thành lực lượng kế cận cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng.

Cùng với đó, việc xây dựng các sản phẩm văn hóa – du lịch đặc thù gắn với không gian văn hóa Cao Lan và nghiên cứu lập hồ sơ đề nghị công nhận dân ca, dân vũ Cao Lan là di sản văn hóa phi vật thể cấp tỉnh, tiến tới cấp quốc gia, sẽ tạo cơ sở pháp lý và động lực quan trọng cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong bối cảnh hiện nay.

Dân ca, dân vũ Cao Lan không chỉ là sản phẩm sáng tạo nghệ thuật dân gian mà còn chứa đựng chiều sâu văn hóa và các giá trị nhân văn bền vững của cộng đồng.

Việc bảo tồn và phát huy các giá trị này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc Cao Lan, mà còn làm phong phú thêm nguồn lực văn hóa, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của tỉnh Lào Cai trong giai đoạn mới.

HƯƠNG GIANG; ảnh: NHƯ HUYỀN