Giữ cốt cách người thầy giữa thời đại số

Có những người thầy đã rời bục giảng từ lâu nhưng bài học vẫn theo học trò suốt cuộc đời. Đó không chỉ là tri thức, mà còn là cách sống và những giá trị nhân văn được gieo vào tâm hồn người học. Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang biến đổi từng ngày, hình ảnh và sứ mệnh của người đứng trên bục giảng cần cả trí tuệ uyên bác lẫn bản lĩnh vững vàng để đứng vững trước mọi thử thách thời đại.

Đọc Tưởng nhớ và ngẫm nghĩ - cuốn sách gồm 64 bài viết được thầy Hà Thúc Hoan công bố ở tuổi 83, tôi dừng lại khá lâu trước bài Thử phác họa chân dung nhà giáo. Từ trải nghiệm nhiều năm trong nghề, thầy trăn trở về những phẩm chất cần có của người thầy và hình dung chúng qua năm ngón tay trên một bàn tay: học giả, tu sĩ, lực sĩ, nghệ sĩ và cảnh sát viên. Cách ví von hóm hỉnh và sâu sắc ấy cho thấy người thầy cần sự hài hòa giữa tri thức, nhân cách, sức khỏe, sự sáng tạo và kỷ cương.

Trước hết, người thầy phải là một học giả. Dạy môn nào phải hiểu sâu môn ấy; giảng một điều cần có vốn tri thức rộng hơn điều đang giảng. Đặc biệt với các môn nhân văn, kiến thức trong sách giáo khoa chỉ là điểm khởi đầu cho những khám phá rộng lớn hơn về con người và cuộc sống. Người thầy có tri thức sâu rộng sẽ giúp học trò nhìn thấy những cánh cửa mà các em chưa từng biết đến. Ngược lại, nếu chỉ quanh quẩn với những kết luận có sẵn, giờ học dễ trở thành quá trình truyền đạt máy móc, khiến học sinh khó hình thành năng lực suy nghĩ độc lập.

Bởi thế, quan niệm “Dạy là học suốt đời” không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là thái độ sống. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, người thầy càng không thể bằng lòng với vốn hiểu biết cũ. Học tập là giữ sự tò mò trí tuệ, biết đối thoại và sẵn sàng điều chỉnh những điều mình từng tin là đúng. Vai trò của thầy cô không hề nhỏ đi, mà cần giúp học sinh phân biệt thông tin với tri thức, dữ kiện với sự thật. Muốn làm được điều đó, người thầy trước hết phải là một người học nghiêm túc.

Nếu học giả là nền tảng trí tuệ, thì hình ảnh tu sĩ nhắc nhở nhà giáo về sự tự rèn luyện và giới hạn đạo đức. Thầy Hà Thúc Hoan đề nghị nhà giáo tránh 5 cái bẫy: tài, sắc, danh, thực, thụy (tiền tài, sắc dục, danh vọng, ăn uống và ngủ nghỉ quá độ). Điều thầy muốn nhấn mạnh không phải sự kham khổ, mà là khả năng tự chủ.

Khi ham muốn cá nhân lấn át trách nhiệm, người thầy rất dễ đánh mất những giá trị mình từng khuyên học trò. Phụ huynh gửi con đến trường không chỉ mong con học chữ, mà còn mong con được sống trong môi trường an toàn, công bằng và tử tế. Học sinh rất nhạy cảm trước sự bất nhất giữa lời nói và hành động của người lớn. Một bài giảng về sự trung thực sẽ khó thuyết phục nếu người dạy thiếu trung thực trong công việc. Đạo đức nhà giáo nằm trong những việc cụ thể: cách chấm bài, cách giải quyết một tình huống thiên vị, hay cách ứng xử với học sinh yếu kém. Kỷ luật với bản thân là để sống có trách nhiệm hơn với học trò.

Phẩm chất thứ ba là lực sĩ. Phía sau mỗi giờ dạy là quá trình chuẩn bị bài, đọc tài liệu, chấm bài và giải quyết nhiều tình huống phát sinh. Nghề giáo đòi hỏi sức bền thể chất lẫn sự dẻo dai về tinh thần. Thầy Hoan khuyên nhà giáo cần luyện tập ít nhất một môn thể thao để có đủ sức khỏe gắn bó lâu dài với nghề. Yêu nghề không có nghĩa là chấp nhận kiệt sức; chăm sóc sức khỏe, cân bằng công việc với đời sống chính là cách người thầy bảo vệ khả năng cống hiến của mình.

Tuy nhiên, nếu chỉ có tri thức, sự tự chủ và sức bền, lớp học vẫn có thể trở thành một không gian khô cứng. Người thầy còn cần là một nghệ sĩ.

Nhà văn Trần Thùy Mai từng nhớ về những giờ giảng Văn của thầy Hoan: Thầy “rót đều khắp vào tâm hồn mọi đứa những giọt mật ngọt ngào của tình yêu văn chương”.

Một người thầy giỏi không chỉ chuyển tải kiến thức mà còn biết làm cho kiến thức trở nên sống động, khơi dậy những rung động và tư duy. Trong thời đại công nghệ, khi dữ liệu có thể tìm thấy dễ dàng, phẩm chất nghệ sĩ càng đáng quý. Để nhận ra một học sinh đang chán nản, hiểu vì sao một em bỗng ít nói hay lựa chọn lời động viên không làm tổn thương lòng tự trọng của trẻ, người giáo viên rất cần sự thấu hiểu được bồi đắp từ trải nghiệm sống.

Ngón tay cuối cùng là cảnh sát viên. Hình ảnh này gợi đến sự nghiêm khắc, bởi lớp học không thể vận hành chỉ bằng cảm hứng và tình thương mà cần những nguyên tắc rõ ràng, sự công bằng và kỷ cương. Khi bài học đủ sức cuốn hút, kỷ luật không nhất thiết đến từ những mệnh lệnh liên tiếp. Dẫu vậy, giáo viên vẫn cần thiết lập giới hạn và bảo vệ quyền học tập của tất cả học sinh. Kỷ luật trong nhà trường không nhằm quy kết hay dán nhãn học sinh, mà cần giúp các em nhận ra sai lầm, biết sửa chữa và trưởng thành.

Năm phẩm chất ấy không phải là thước đo để phán xét, mà là lời nhắc nhở mỗi giáo viên không ngừng tự hoàn thiện. Giữa muôn vàn biến động và áp lực của thời đại số, bản lĩnh và trí tuệ chính là chiếc la bàn giúp nhà giáo giữ vững tay chèo.

Làm nghề giáo là hành trình học hỏi suốt đời, trong đó mỗi bài giảng và cách ứng xử đều góp phần làm nên nhân cách. Nhiều năm sau khi rời mái trường, học trò có thể quên những trang giáo án, nhưng vẫn nhớ người đã khơi dậy tình yêu tri thức, thắp lên ngọn lửa tò mò khám phá và kiên nhẫn chờ mình tiến bộ. Khi những hạt giống tốt đẹp ấy còn theo học trò vào đời, người thầy vẫn đang hiện diện và tiếp tục sứ mệnh cao cả của mình, dẫu có lúc đã lặng lẽ bước ra khỏi bục giảng.

Nguyễn Đình Ánh

Nguồn Thanh Hóa: https://vhds.baothanhhoa.vn/giu-cot-cach-nguoi-thay-giua-thoi-dai-so-46010.htm