Giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống

Mâm cơm cúng ông Táo tháng Chạp. Ảnh: P. Sỹ.

Nếp lễ truyền thống trong đời sống người Việt

Theo tín ngưỡng, vào ngày 23 tháng Chạp hàng năm là thời điểm Táo quân rời gian bếp của mỗi gia đình để lên thiên đình, báo cáo với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong suốt một năm. Dịp này, các gia đình Việt thường chuẩn bị lễ cúng với mong muốn tiễn các vị thần trong sự trang trọng, chu đáo. Những món ăn mang hương vị Tết không chỉ là lễ vật dâng cúng, mà còn thể hiện nếp sinh hoạt truyền thống, gắn bó với đời sống gia đình từ bao đời nay. Dù nghi lễ có sự khác biệt giữa các vùng miền, song tựu trung vẫn phản ánh tinh thần tôn kính các vị thần giữ gìn bếp lửa, nếp nhà, đồng thời gửi gắm mong cầu về một cuộc sống yên ấm, thuận hòa.

Tùy theo điều kiện kinh tế và tập quán sinh hoạt, lễ vật cúng ông Công, ông Táo ở mỗi gia đình có thể được chuẩn bị cầu kỳ hoặc giản lược. Theo thông lệ, mâm lễ thường gồm vàng mã dành cho ông Công, ba bộ dành cho ông Táo và cá chép, biểu tượng cho phương tiện để Táo quân lên chầu trời. Bên cạnh mâm ngũ quả, nhiều gia đình chuẩn bị thêm mâm cỗ mặn với các món quen thuộc như xôi, gà, giò, nem, canh măng, miến… Trong khi đó, không ít gia đình lựa chọn hình thức cúng lễ gọn nhẹ hơn, với mâm cỗ chay hoặc vài món truyền thống mang tính tượng trưng.

Vị trí đặt mâm cúng cũng linh hoạt theo quan niệm của từng gia đình. Có nơi đặt lễ trên ban thờ gia tiên, có nơi bày mâm cúng tại khu vực bếp - không gian gắn liền với sự tích Táo quân. Sau khi hoàn tất nghi lễ, các gia đình tiến hành hóa vàng và thả cá chép tại ao, hồ hoặc khu vực mặt nước gần nhà, khép lại một nghi thức mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, giá trị cốt lõi của tục cúng ông Công, ông Táo không nằm ở sự đủ đầy của lễ vật, mà ở ý nghĩa hướng về nguồn cội, bày tỏ lòng tri ân với tổ tiên và các đấng bề trên, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bình an. Chính vì vậy, dù cách thức thực hành nghi lễ có thể khác nhau giữa các vùng miền hay từng gia đình, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm và thái độ trân trọng đối với những giá trị tinh thần mà phong tục truyền thống này hàm chứa.

Giữ gìn tục cúng ông Công, ông Táo theo đúng tinh thần vốn có không chỉ là gìn giữ một nghi lễ, mà còn là cách để bảo tồn chiều sâu văn hóa, góp phần làm cho truyền thống tiếp tục hiện diện một cách hài hòa, bền vững trong đời sống đương đại.

Ứng xử đẹp, gìn giữ giá trị

Trong đời sống văn hóa - tinh thần của người Việt, tục cúng ông Công, ông Táo từ lâu được xem là một phong tục, tín ngưỡng mang nhiều giá trị tốt đẹp. Tuy nhiên, trước tác động của nhịp sống hiện đại, không ít người đang thực hành nghi lễ này theo cách lệch chuẩn, khi sự hiểu biết về ý nghĩa truyền thống bị giản lược, thậm chí sai lệch cả trong cách thể hiện lẫn nhận thức, làm phai nhạt dần giá trị vốn có của phong tục.

Những năm gần đây, ngay tại Thủ đô Hà Nội, không ít hình ảnh phản cảm gắn với nghi thức cúng ông Công, ông Táo đã từng gây bức xúc trong dư luận. Thay vì thể hiện sự thành kính và ý thức gìn giữ nét đẹp truyền thống, một bộ phận người dân lại thực hành nghi lễ theo cách tùy tiện, thiếu chuẩn mực, phổ biến nhất là việc đốt quá nhiều vàng mã và thả cá chép không đúng cách.

Ghi nhận trong các dịp 23 tháng Chạp trước đây cho thấy, tại nhiều địa điểm quen thuộc như khu vực cầu Long Biên, hồ Tây cùng hàng loạt ao, hồ nội thành, sau thời điểm thả cá chép, túi ni lông, hộp xốp nổi dày đặc trên mặt nước hoặc bị vứt ngổn ngang trên thành cầu, ven hồ. Không gian vốn là điểm nhấn cảnh quan của đô thị bị phủ kín bởi rác thải nhựa, tạo nên hình ảnh nhếch nhác, phản cảm ngay trong một nghi lễ vốn mang ý nghĩa nhân văn và hướng thiện.

Không chỉ gây mất mỹ quan đô thị, việc xả thải một lượng lớn túi ni lông xuống môi trường nước còn để lại hậu quả lâu dài đối với hệ sinh thái. Rác thải nhựa khó phân hủy, tồn tại dai dẳng trong ao hồ, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nước và sự sống của các loài thủy sinh.

Thực trạng này phản ánh sự thiếu hiểu biết và ý thức trách nhiệm trong việc thực hành phong tục truyền thống của một bộ phận người dân đô thị. Khi nghi lễ bị thực hiện theo thói quen, thiếu sự hướng dẫn và nhắc nhở thường xuyên, những giá trị văn hóa tốt đẹp dễ bị lấn át bởi sự tiện lợi, tùy tiện trong đời sống hiện đại. Đây cũng là hồi chuông cảnh báo về khoảng trống trong giáo dục văn hóa ứng xử nơi công cộng, đặc biệt trong các hoạt động mang tính tín ngưỡng, tâm linh.

Theo TS Nguyễn Viết Chức - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội), tục cúng ông Công, ông Táo là một giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt, cần được trân trọng gìn giữ và tiếp nối trong đời sống đương đại. Tuy nhiên, việc bảo tồn phong tục này không chỉ dừng lại ở hình thức, mà còn đòi hỏi cách thực hành đúng mực, phù hợp với chuẩn mực văn hóa và yêu cầu bảo vệ môi trường. Thực tế cho thấy, vẫn còn những hành vi lệch chuẩn như lợi dụng phong tục để cầu xin, đốt quá nhiều vàng mã, thả cá chép không đúng nơi quy định, thậm chí tiện tay vứt túi nilông xuống ao hồ. Những hành động này không chỉ làm méo mó ý nghĩa nhân văn của phong tục, mà còn gây tác động tiêu cực đến cảnh quan và môi trường sống.

“Để những hình ảnh phản cảm không tái diễn trong ngày tiễn ông Công, ông Táo về trời, yếu tố then chốt vẫn là ý thức tự giác và cách ứng xử văn hóa của mỗi người dân. Khi phong tục được thực hành bằng sự hiểu biết, chừng mực và trách nhiệm, giá trị truyền thống mới thực sự được phát huy bền vững trong xã hội hiện đại” - ông Chức nói.

Đồng quan điểm, ThS Nguyễn Đắc Tới - nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu di sản (Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển), để các phong tục truyền thống của dân tộc thực sự phát huy giá trị và ý nghĩa trong đời sống hôm nay, yếu tố then chốt nằm ở ý thức tự giác và cách ứng xử văn hóa của mỗi người dân. Trong đó, nghi thức thả cá chép được xem là một nét đẹp trong văn hóa Việt, không chỉ mang ý nghĩa tiễn ông Công, ông Táo về chầu trời mà còn thể hiện tinh thần phóng sinh, hướng thiện. Tuy nhiên, để nét đẹp này không bị biến dạng, việc thả cá cần được thực hiện một cách văn minh, đúng cách, bảo đảm vệ sinh môi trường và không làm ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị, điều này đòi hỏi trách nhiệm và ý thức của chính người thực hành nghi lễ.

Phạm Sỹ