Tục lệ thờ ông Táo ở các vùng miền khác nhau như thế nào?
Dù dưới hình thức nào, tranh thờ Táo quân không chỉ là vật phẩm tín ngưỡng mà còn là tư liệu phản ánh lịch sử văn hóa, mỹ thuật và đời sống tinh thần của người Việt.
Tranh kiếng Táo Quân. Ảnh: FB Thành Thành.
Trong đời sống tinh thần của người Việt, tục thờ ông Táo giữ một vị trí đặc biệt, gắn liền với bếp lửa gia đình, đạo lý sinh hoạt và quan niệm về sự giám sát đạo đức trong mỗi ngôi nhà. Bên cạnh việc thờ bài vị, một hình thức thể hiện tín ngưỡng Táo quân khá phổ biến trong lịch sử là tranh thờ Ông Táo.
Tranh Táo trong thực hành tín ngưỡng
Trong cuốn Tranh dân gian Nam Bộ, nhà nghiên cứu Huỳnh Thanh Bình đã tiến hành khảo cứu hệ thống các loại tranh thờ liên quan đến tục thờ Ông Táo trong đời sống tín ngưỡng dân gian. Từ việc đối chiếu thư tịch cổ, tư liệu dân gian và điều tra thực địa tại nhiều địa phương Nam Bộ, tác giả chỉ ra rằng tranh thờ Táo quân ở khu vực này có những đặc điểm khác biệt rõ rệt so với miền Bắc và miền Trung, cả về hình thức tạo hình lẫn nền tảng tín ngưỡng.
Tranh thờ Đông Trù Tư Mệnh. Ảnh: Nguyễn Thanh Thuận.
Theo Gia Định thành thông chí, tục thờ Táo bắt nguồn từ quan niệm Dịch lý về quẻ Ly - “một hào âm ở giữa hai hào dương”, biểu trưng cho bếp lửa và sự hòa hợp âm dương. Trên nền tảng đó, dân gian hình thành sự tích quen thuộc về ba nhân vật Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang.
Câu chuyện kể về một mối tình éo le nhưng nặng nghĩa tình, kết thúc bằng cái chết bi thương của cả ba người trong lửa bếp. Cảm động trước tấm lòng son sắt ấy, Ngọc Hoàng phong họ làm Thần Bếp, cai quản việc bếp núc và gia đạo của con người. Từ sự tích này, trong tranh thờ và trong quan niệm dân gian ở Bắc Bộ và Trung Bộ, hình tượng Táo quân “một bà hai ông” ra đời và được thờ phụng khá phổ biến.
Tuy nhiên, kết quả khảo sát thực tế cho thấy, tranh thờ Ông Táo theo mô-típ “một bà hai ông” - vốn xuất phát từ sự tích Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang - phổ biến ở Bắc Bộ và Trung Bộ nhưng hầu như không xuất hiện trong thực hành thờ cúng của cư dân Nam Bộ. Thay vào đó, người dân chủ yếu thờ bài vị Táo quân hoặc các loại tranh Táo mang tính “chính thống” hơn, chịu ảnh hưởng rõ rệt từ Đạo giáo và tín ngưỡng Trung Hoa.
Theo đó, Táo quân được xác định với danh hiệu Đông Trù Tư mệnh Táo phủ thần quân (thờ dưới bếp) và Định phúc Táo quân (thờ trên bàn thờ chính). Việc thờ Định phúc Táo quân còn được gọi là Phật Táo ở giữa bàn thờ chính giữa nhà có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ Ngũ tự: Táo, Tỉnh, Môn, Hộ và Trung lựu (bếp, nhà, cửa, giếng, gian giữa). Việc thờ Táo phủ thần quân còn gọi là Thổ Táo ở dưới bếp là theo tín ngưỡng dân gian, chưa bị chi phối bởi tín ngưỡng thờ Ngũ tự của Nho gia.
Tranh kiếng thờ Định phúc Táo Quân. Ảnh: Nguyễn Thanh Thuận.
Về bài vị thờ Táo, tác giả Huỳnh Thanh Bình cho biết, tranh thờ thường có câu liễn: “Hữu đức năng ty hỏa / Vô tư đạt khả thiên” (Có đức nên quản lý được lửa / Vì có lòng vô tư nên có khả năng thông đạt với Trời. Điều này chỉ ra Táo có hai công năng coi việc củi lửa sao cho an toàn và hàng năm lên Trời báo công tội của chủ nhà, đặng Trời có căn cứ ban phúc hay giáng họa.
Tuy nhiên, theo thời gian, khi con người kiểm soát lửa tốt hơn, chức năng “giữ lửa” của Táo giảm đi, trong khi vai trò giám sát công - tội và tâu báo với Ngọc Hoàng trở nên nổi bật. Vì vậy, trong thực hành tín ngưỡng hiện nay, đa số gia đình chỉ thờ Định phúc Táo quân, thay vì đầy đủ cả hai bài vị.
Sức sống bền bỉ của một tín ngưỡng
Khác với tranh “một bà hai ông” ở miền Bắc và miền Trung, tranh Táo quân phổ biến ở Nam Bộ thờ bài vị Ông Táo lẫn loại tranh Táo quân được vẽ trên kính. Theo đó. Ông Táo mặc quan phục, ngồi ngai đường bệ, tay cầm hốt và hai bên có hai vị hầu cận: một võ quan cầm chùy hoặc cờ, một văn quan ôm sổ sách ghi chép công - tội của gia chủ. Hình tượng này không xuất phát từ sự tích dân gian “một ông hai bà” mà dựa trên các tài liệu như Táo quân chơn kinh.
Theo đó, Táo quân có tên là Trương Đan (hoặc Trương Thiên Táo), có hai thuộc hạ là Tả mệnh thần quan (ghi công) và Hữu mệnh thần quan (ghi tội). Cách thể hiện này mang đậm màu sắc Đạo giáo, phản ánh tư duy “quan chức hóa” các vị thần trong đời sống tín ngưỡng.
Tranh kiếng ông Táo Nam bộ. Ảnh: Nguyễn Thanh Thuận.
Loại tranh này được sản xuất với số lượng lớn, đa dạng về kỹ pháp, phong cách mỹ thuật và từng phổ biến trong cộng đồng người Hoa, người Minh Hương, sau đó lan tỏa sang một bộ phận người Việt ở Nam Bộ.
Dù vậy, trong thực tế, niềm tin cốt lõi của người Việt vẫn xoay quanh hình tượng bộ ba Thần Bếp “một bà hai ông”, nhất là trong các nghi lễ truyền thống như tiễn Táo quân ngày 23 tháng Chạp.
Một loại tranh khác rất phổ biến trong bộ đồ cúng Ông Táo ở Nam Bộ là tranh “cò bay - ngựa chạy”. Trong đó, cá chép - phương tiện quen thuộc của Táo quân ở miền Bắc - được thay thế bằng ngựa (đi đường bộ) và cò (bay lên trời).
Sự thay đổi này chịu ảnh hưởng từ các nghi thức “xá mã xá hạc” trong Đạo giáo và Phật giáo, vốn sử dụng hình mã, hạc làm phương tiện chuyển sớ tấu lên các đấng thần linh. Tranh “cò bay - ngựa chạy” vì vậy mang ý nghĩa biểu trưng cho việc Táo quân lên trời báo cáo, đồng thời phản ánh sự dung hợp tín ngưỡng trong văn hóa Nam Bộ.
Tranh cò bay - ngựa chạy kèm theo bộ vàng mã. Nguồn: tcdulichtphcm.
Dù dưới hình thức nào, tranh thờ Táo quân không chỉ là vật phẩm tín ngưỡng mà còn là tư liệu phản ánh lịch sử văn hóa, mỹ thuật và đời sống tinh thần của người Việt. Qua từng dòng tranh, có thể nhận ra sự giao thoa giữa dân gian và tôn giáo, giữa tín ngưỡng bản địa và ảnh hưởng ngoại lai, cũng như sự linh hoạt của người Việt trong việc tiếp biến văn hóa.
Ngày nay, nhiều dòng tranh dân gian dần mai một, song tục thờ Táo quân và nghi lễ tiễn ông Táo vẫn được duy trì rộng rãi. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của một tín ngưỡng gắn liền với bếp lửa - nơi khởi nguồn, giữ lửa gia đình và là biểu tượng đạo lý của người Việt Nam.
