Giữ hồn dân tộc qua từng nếp áo truyền thống

Muôn sắc màu trang phục truyền thống các dân tộc

Mỗi độ xuân về, khi sương dần tan trên những triền núi đá, khi hoa đào, hoa mận bung nở, khắp các bản làng vùng cao khoác lên mình một diện mạo mới, rực rỡ hơn, ấm áp hơn. Trong bức tranh mùa xuân ấy, trang phục truyền thống của các dân tộc với những gam màu sặc sỡ, tô đẹp bằng bản sắc và sự bền bỉ của văn hóa qua thời gian.

Ở Cao Bằng, mỗi bộ trang phục truyền thống đều mang trong mình câu chuyện riêng. Với người Tày, Nùng, sắc chàm giản dị không chỉ thuận tiện cho lao động mà còn phản ánh quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên. Áo năm thân, khuy vải, đường may gọn gàng thể hiện sự kín đáo, mộc mạc, những phẩm chất được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong khi đó, trang phục của người Dao, người Mông lại là cả một “kho tàng hoa văn”. Mỗi họa tiết thêu tay đều mang ý nghĩa biểu trưng: hình núi rừng, dòng nước, mặt trời, cây cỏ… phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và khát vọng sống. Để hoàn thành một bộ trang phục, người phụ nữ phải mất hàng tháng, thậm chí cả năm, gửi gắm vào đó sự kiên nhẫn, khéo léo và tình yêu văn hóa dân tộc.

Trên các cung đường hay bản làng vùng cao, không khó để bắt gặp hình ảnh chị em phụ nữ dân tộc Dao tranh thủ thêu váy áo trong đời sống thường ngày. Khi là lúc nghỉ tay sau buổi lên nương, khi là quãng thời gian chăn trâu trên sườn đồi, bên bờ suối…, những mảnh vải thổ cẩm luôn được mang theo, từng đường kim lặng lẽ nối dài cho kịp xuân về. Công việc thêu thùa vì thế không tách rời lao động sản xuất, mà hòa vào nhịp sống thường nhật, trở thành thói quen, nếp sinh hoạt được duy trì qua nhiều thế hệ.

Khi hoa đào, hoa mận khoe sắc, các chị em đồng bào Mông ở Đức Xuân, xã Hòa An chuẩn bị những bộ váy áo đẹp nhất để đón xuân.

Theo chị Dương Thị Hoa, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Hòa An, là người con của bản Mông Đức Xuân, trước đây mỗi bộ trang phục truyền thống đều phải được may, thêu thủ công từng chi tiết nên thường mất rất nhiều thời gian. Mùa đông vùng cao với cái rét thấu xương, từng đường kim, mũi chỉ được chị em đồng bào Mông gửi gắm trong những buổi tối quây quần bên bếp lửa, dành nhiều thời gian, công sức để may bộ trang phục đẹp nhất đón xuân về. Vì vậy, suốt cả năm, mỗi người chỉ có một, hai bộ quần áo mới, thường được dành riêng để mặc trong dịp Tết.

Với cộng đồng Lô Lô, một trong những dân tộc thiểu số rất ít người ở Cao Bằng, chỉ chiếm khoảng 0,54% dân số toàn tỉnh, nhưng lại sở hữu một kho tàng văn hóa đặc sắc, thể hiện rõ nét qua trang phục truyền thống. Váy áo của người Lô Lô nổi bật với gam màu sặc sỡ, hoa văn hình học được tạo nên bằng kỹ thuật ghép vải và thêu tay tinh tế, đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn của người làm. Đặc biệt, trong quan niệm, người Lô Lô không mặc trang phục truyền thống trong ngày Tết mà được dành cho đám tang khi nghi lễ tiễn đưa người thân về cõi âm diễn ra. Chính sự khác biệt ấy tạo nên chiều sâu văn hóa riêng của người Lô Lô, đồng thời đặt ra yêu cầu gìn giữ trang phục truyền thống không chỉ ở hình thức, mà còn ở việc tôn trọng, bảo tồn các giá trị tinh thần ẩn sau từng nếp vải.

Trang phục của mỗi dân tộc từ Tày, Nùng, Mông, Dao đến Sán Chỉ, Lô Lô… đều là sự kết tinh giữa lao động thủ công và thẩm mỹ dân gian. Không chỉ phản ánh điều kiện sống, tập quán và quan niệm thẩm mỹ mà còn gửi gắm niềm tự hào, bản sắc riêng trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Từ bản làng đến lễ hội mùa xuân

Mỗi mùa xuân, Cao Bằng lại rộn ràng với các lễ hội truyền thống, như: lễ hội Lồng Tồng của người Tày, Nùng; các lễ hội cầu mùa, cầu phúc của đồng bào Dao, Mông hay ngày hội văn hóa các dân tộc ở các địa phương… Trong không gian lễ hội ấy, trang phục truyền thống trở thành ngôn ngữ chung, kết nối cộng đồng, khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Bên cạnh các trò chơi dân gian, các điệu múa, tiếng khèn, tiếng đàn tính ngân vang, phần thi trình diễn trang phục dân tộc trở thành điểm nhấn được mong đợi tại nhiều lễ hội xuân, ngày hội văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh. Thông qua các cuộc thi trình diễn trang phục dân tộc, giá trị truyền thống được tiếp cận theo cách gần gũi, sinh động, đặc biệt với thế hệ trẻ.

Hình ảnh những thiếu nữ trong váy áo truyền thống trong ngày hội xuân, những chàng trai khoác áo thổ cẩm trong điệu múa, tiếng khèn, tạo nên sức hút riêng cho mùa xuân Cao Bằng. Đây cũng là cách quảng bá hình ảnh văn hóa được nhiều địa phương lựa chọn. Trong không gian lễ hội, những bộ trang phục truyền thống các dân tộc làm sống dậy các giá trị văn hóa, nơi trang phục truyền thống tiếp tục được trao truyền và tỏa sáng giữa đời sống đương đại.

Chị em phụ nữ xã Huy Giáp chuẩn bị trang phục đẹp nhất cho ngày Tết.

Giữ sắc xuân trên từng nếp vải

Những năm gần đây, trước tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, trang phục truyền thống đứng trước không ít thách thức. Nhận thức rõ vai trò của trang phục truyền thống trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa, tỉnh triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản này. Trong đó, chú trọng phát triển các làng nghề dệt vải truyền thống; khuyến khích học sinh các trường phổ thông dân tộc nội trú và các trường học trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số mặc trang phục dân tộc trong những dịp lễ, sự kiện quan trọng.

Cùng với đó, sự phát triển của du lịch cộng đồng đã mở ra không gian mới để trang phục truyền thống được lan tỏa. Tại các làng văn hóa, homestay vùng cao, du khách không chỉ được ngắm nhìn mà còn trực tiếp trải nghiệm mặc trang phục truyền thống, tìm hiểu ý nghĩa hoa văn, chất liệu, quy trình tạo nên một bộ váy áo. Trang phục vì thế không chỉ để trưng bày mà trở thành cầu nối văn hóa, gắn kết cộng đồng địa phương với du khách.

Việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể về trang phục truyền thống của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh nhằm lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc, đáp ứng yêu cầu “di sản văn hóa vừa là động lực, vừa là mục tiêu” của phát triển bền vững. Qua đó, trang phục truyền thống từng bước được đưa trở lại đời sống cộng đồng, góp phần nâng cao niềm tự hào, ý thức và trách nhiệm của đồng bào các dân tộc trong việc gìn giữ, trao truyền bản sắc văn hóa.

Xuân về trên các bản làng vùng cao, sắc hoa hòa cùng sắc váy áo truyền thống làm nên bức tranh văn hóa vừa mộc mạc, vừa rực rỡ. Với đồng bào các dân tộc, mỗi bộ trang phục không chỉ là mặc thường ngày, mà còn là biểu tượng văn hóa, là tác phẩm nghệ thuật được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo, bền bỉ của người phụ nữ. Qua từng đường kim, mũi chỉ, bản sắc và khát vọng cộng đồng được thêu dệt, lặng lẽ bồi đắp qua năm tháng, để mỗi mùa xuân đi qua, những nếp vải bản làng vẫn tiếp tục kể câu chuyện văn hóa trên miền Non nước Cao Bằng.

Hà Vy