Giữ hồn dân tộc trong thời đại số

Câu chuyện cứ thế miên man quanh cái Tết. Cậu lái taxi tâm sự thật là thích nhất cảnh cả nhà quây quần quanh nồi bánh chưng và chúc nhau sáng mùng Một Tết, nhưng ngại nhất dịp Tết là phải lì xì nhiều người, trong khi ví mình lại… mỏng! “Cả năm có cái Tết, về quê gặp người già, trẻ con, chẳng lẽ lại làm ngơ. Mà mừng tuổi cứ mỗi người năm chục, một trăm thì vài tháng lương của em cũng hết veo!”. “Thời đại gì rồi mà em phải ngại, cứ liệu cơm gắp mắm, quan trọng là cái chân tình!”…

Xuống xe rồi nhưng câu chuyện quanh cái Tết vẫn cứ vấn vương trong đầu tôi. Có thích Tết hay không? Có chứ, lũ trẻ là thích nhất, vì chúng được ăn ngon, mặc đẹp hơn ngày thường, lại được đi chơi, nhận lì xì. Lớn lên có gia đình, Tết không còn được vô tư như trước, là thêm lo toan, trách nhiệm, nhưng vẫn có niềm vui sum họp và niềm hy vọng về một năm mới nhiều may mắn, hạnh phúc.

Ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số là cách người trẻ bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc. Ảnh tư liệu

Trong “thời đại số hóa”, mỗi cá nhân ngày càng có xu hướng tách biệt với gia đình, cộng đồng. Tết là thời điểm để “những mảnh ghép được hòa vào bức tranh chung”. Theo thời gian và những biến chuyển của lịch sử, Tết cổ truyền của người Việt đã biến đổi rất nhiều nhưng giá trị của cái Tết đón chào năm mới với ước vọng hơn hẳn năm qua vẫn được duy trì. Một số phong tục đón Tết có thể chuyển hóa theo không gian, thời gian và tác động của quá trình toàn cầu hóa nhưng bản sắc riêng của Tết Việt vẫn luôn được gìn giữ và sáng tạo.

Thật ra cho đến những năm gần đây, khi kinh tế đất nước có nhiều khởi sắc, thì việc sắm Tết không còn là nỗi lo của nhiều gia đình. Ai có thời gian thì đi mua sắm qua phiên chợ Tết, qua siêu thị, ai bận rộn thì đặt hàng online đem đến tận nhà. Có nhiều tiền sắm nhiều, có ít tiền sắm ít, hơn thế nữa nhiều người còn tiết giảm việc mua sắm thịt thà, bánh kẹo, vì những đồ ăn đó dễ gây tăng cân, ảnh hưởng đến sức khỏe. Bàn thờ cúng tổ tiên ngày Tết vẫn đủ đầy mâm ngũ quả, nhưng nhiều gia đình đã thay một số hoa quả truyền thống bằng hàng ngoại nhập, theo sở thích riêng. Mâm cỗ cúng tổ tiên cũng được bổ sung các món ăn hiện đại, phong phú hơn. Thời gian “làm Tết, ăn Tết” đã chuyển sang “chơi Tết” là chính.

Giữa cái cũ và cái mới, cũng không khỏi có những “giằng co”. Tâm lý của lớp người cao tuổi thì vẫn muốn “Tết sum vầy”, Tết là phải “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ/Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” thì mới là Tết. Nhưng lớp trẻ lại muốn tranh thủ thời gian nghỉ hiếm hoi để đi du lịch trong và ngoài nước, chứ không chỉ ở nhà, đi quanh làng xóm chúc Tết. Vậy nên có gia đình trẻ chia thời gian nghỉ Tết ra: 30, Mùng Một về quê, sau đó thì đi du lịch. Hoặc là đi du lịch rồi gọi video về chúc Tết bố mẹ, rằm tháng Giêng mới về nhà. Nhà nào có điều kiện và thuyết phục được bố mẹ đi chơi ngay trong dịp Tết thì vẫn đảm bảo sự “sum vầy” ở nơi xa quê.

Để các món ăn truyền thống ngày Tết chiều lòng được nhiều thực khách, người ta đã có rất nhiều sáng tạo. Chẳng hạn như với bánh chưng, theo thời gian, biến tấu của bánh chưng ngày càng hấp dẫn và thăng hoa. Sự phong phú, đa dạng của bánh chưng có thể chinh phục được bất cứ thực khách khó tính nào. Bánh chưng ngày nay không chỉ dùng gạo nếp trắng thông thường mà còn được thêm gấc để tạo màu thành bánh chưng gấc màu đỏ tươi và bổ dưỡng; hay bánh chưng cốm, bánh chưng gạo lứt, bánh chưng mật; bánh chưng nhuộm tím, ngũ sắc; bánh chưng hải sản; bánh chưng chay...

Người trẻ giờ năng động, có xu hướng sống nhanh, nắm bắt cái mới. Nhưng không phải họ quay lưng với các giá trị truyền thống. Họ kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, tạo ra sức sống mới cho Tết, vừa giữ được hồn cốt, vừa phù hợp với thời đại. Họ tích cực tham gia bảo tồn, lan tỏa và làm mới các giá trị truyền thống, sử dụng mạng xã hội để quảng bá nét đẹp Tết Việt.

Những gì tinh túy của cha ông để lại vẫn là điều tuổi trẻ rất trân trọng, chẳng hạn như trang phục áo dài, áo ngũ thân ngày càng được các bạn trẻ ưa chuộng nhiều hơn vào dịp Tết đến, Xuân về. Những người trẻ không chỉ mặc trang phục truyền thống, mà còn thổi vào đó một sức sống mới, làm cho giá trị văn hóa truyền thống ngày Tết trở thành sợi dây của sự kết nối giữa quá khứ và tương lai. Với họ, mặc trang phục truyền thống không chỉ là giữ gìn nét văn hóa, mà còn là lòng yêu nước, sự trân trọng những giá trị lịch sử dân tộc.

Không chỉ trong trang phục, giới trẻ hiện nay còn tích cực tham gia vào các hoạt động gìn giữ và tái hiện các nghi lễ Tết cổ truyền. Chẳng hạn như chương trình tái hiện Tết tại khu di tích lịch sử Hoàng thành Thăng Long, Hồ Gươm; dựng cây nêu, gói bánh chưng, viết thư pháp, múa lân, chơi các trò chơi dân gian… luôn thu hút sự tham gia và hưởng ứng nhiệt tình của giới trẻ, trở thành điểm nhấn trong không gian Tết xưa.

Tết Việt trong dòng chảy hội nhập, thời đại số hóa dường như nhẹ nhàng, tươi mới hơn, vừa là di sản kết nối quá khứ - tương lai, vừa là biểu tượng của bản sắc dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế. Với bản sắc riêng và sự phong phú, đa dạng của Tết Việt, cứ mỗi dịp Tết đến, Xuân về cũng là dịp khách quốc tế đến Việt Nam tăng mạnh, thể hiện sức hút của giá trị trường tồn.

Kim Thanh