Đắm mình trong không gian văn hóa đặc sắc Mường Khô

Lễ hội Mường Khô luôn thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương.

Theo các tư liệu địa phương, Hà Công Thái vốn xuất thân từ một đại gia tộc có thế lực tại vùng núi rừng xứ Thanh. Không chỉ thông minh, nhạy bén, ông còn nổi tiếng là người hào hiệp, hay giúp đỡ kẻ yếu nên rất được lòng dân. Nhờ uy tín đó, ông được người dân Mường Khô tôn làm Thổ ty. Dưới sự cai quản của ông, vùng đất này nhanh chóng trở nên trù phú và hùng mạnh.

Thời bấy giờ, sau khi vua Quang Trung băng hà, triều đình Tây Sơn rơi vào cảnh nội loạn, đất nước bất ổn khiến đời sống Nhân dân vô cùng khốn khó. Nhận thấy thời thế xoay vần, dù ở chốn biên viễn xa xôi, Hà Công Thái đã sớm có nhãn quan chính trị sắc bén. Ông quyết định cử người tâm phúc lặn lội vào phương Nam yết kiến Nguyễn Ánh để bày tỏ lòng trung thành, đồng thời cam kết sẽ xây dựng binh lực tại vùng núi xứ Thanh, chờ ngày quân nhà Nguyễn ra Bắc sẽ cùng phối hợp dẹp loạn. Quyết định chiến lược này không chỉ đưa Hà Công Thái bước chân vào “vũ đài chính trị” mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong sự nghiệp quan lộ của mình. Sau khi vua Gia Long lên ngôi, Hà Công Thái được phong tước Quận công, giữ chức Khâm sai Chánh thống lãnh Thượng đạo trấn Thanh Hóa. Năm 1803, ông được nhà vua giao kiêm nhiệm việc quản lý, khai thác nguồn quế quý tại địa phương để tiến cung.

Sử liệu ghi nhận vào tháng Giêng năm Ất Sửu (1805), khi vào chầu, ông được vua Gia Long ban thưởng bộ mũ áo và 100 quan tiền; các bộ thuộc đi cùng cũng được ban tặng quần áo theo thứ bậc. Với lực lượng quân sự hùng hậu dưới quyền, Hà Công Thái được triều đình tin tưởng giao trọng trách quản lý vùng phên dậu biên cương, nắm quyền điều hành đến tận các đơn vị hành chính nhỏ nhất.

Năm 1822, Quận công Hà Công Thái bị sát hại, để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho gia tộc họ Hà và Nhân dân các xứ Mường. Để tưởng nhớ công lao, người dân đã lập đền thờ ông tại khu đất Gò Mèo - nay là thôn Muỗng Do, xã Điền Lư. Trải qua biến cố của lịch sử, Đền thờ Hà Công Thái bị tàn phá. Năm 2009, được sự quan tâm của Nhà nước, Đền thờ Quận công Hà Công Thái được tu bổ, tôn tạo đáp ứng niềm mong mỏi của Nhân dân. Năm 2011, đền thờ được công nhận là di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh. Hàng năm, vào ngày 10/1 âm lịch, Nhân dân tổ chức Lễ hội Mường Khô để tri ân công lao của Quận công Hà Công Thái, các vị tướng dòng họ Hà đã có công lớn trong việc dẹp loạn, bảo vệ vùng biên giới miền Tây Thanh Hóa nói chung và vùng đất Mường Khô nói riêng. Ngoài phần lễ còn có phần hội với các trò chơi, trò diễn dân gian biểu diễn cồng chiêng, các hoạt động văn hóa - thể thao; các trò chơi, trò diễn dân gian đặc sắc như: ném còn, kéo co, đẩy gậy, chọi gà, bắn nỏ, đánh mẳng, đánh trống giàm... thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương tham gia.

Với những giá trị lịch sử, nhân văn và khoa học sâu sắc, tháng 11/2023, Lễ hội Mường Khô được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự kiện văn hóa có ý nghĩa quan trọng, khẳng định sự nỗ lực cố gắng của chính quyền các cấp và Nhân dân các xã Điền Lư, Điền Quang trong công tác gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Trong không khí rộn ràng của những ngày giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, ngoài việc chuẩn bị cho gia đình mình có một cái tết đủ đầy, đồng bào các dân tộc ở vùng đất Mường Khô cũng đang tích cực tập luyện các tiết mục văn nghệ để tham gia Lễ hội Mường Khô tạo không khí tươi vui, phấn khởi ở khắp các thôn vùng đất Mường Khô.

Chúng tôi gặp chị Bùi Thị Mùi, tại nhà văn hóa thôn Chiềng Lẫm khi chị đang tập luyện các tiết mục văn nghệ cho lễ hội Mường Khô. Chị Mùi phấn khởi chia sẻ: Được góp mặt trong chương trình nghệ thuật của lễ hội không chỉ là niềm vui mà còn là niềm tự hào khi được giới thiệu văn hóa của dân tộc mình tới du khách gần xa. Vì vậy, tôi và các thành viên trong đội văn nghệ đã sắp xếp công việc gia đình hợp lý để tham gia tập luyện với mong muốn góp phần công sức giúp Lễ hội Mường Khô thành công tốt đẹp, để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng Nhân dân và du khách thập phương.

Nghi lễ rước kiệu từ sân vận động thôn Muỗng Do, xã Bá Thước đến đền thờ Quận công Hà Công Thái.

Với bà Trương Thị Ảnh (dân tộc Mường) thôn Muỗng Do, việc được tham gia Lễ hội Mường Khô luôn là niềm vinh dự và hạnh phúc lớn. Bởi vậy, năm nào bà cũng chọn cho mình bộ trang phục truyền thống đẹp nhất để đi hội. Chia sẻ với chúng tôi, bà hào hứng nói: Với người già chúng tôi, lễ hội không chỉ là dịp vui chơi, mà còn là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại. Tôi mong rằng thế hệ trẻ sẽ tiếp tục tiếp nối và làm rạng danh bản sắc văn hóa người Mường, đưa Lễ hội Mường Khô trở thành biểu tượng sức sống tinh thần mãnh liệt của vùng đất quê hương.

Qua tìm hiểu thực tế chúng tôi được biết Lễ hội Mường Khô năm nay có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể dục - thể thao đặc sắc như: hòa tấu cồng chiêng, chương trình nghệ thuật chào mừng và thi đấu các môn thể thao truyền thống. Hiện nay, các địa phương có đội tham gia các hoạt động của lễ hội đã chủ động xây dựng kế hoạch tập luyện linh hoạt, sắp xếp thời gian phù hợp với điều kiện sinh hoạt, lao động của bà con Nhân dân và lịch học tập của các em học sinh. Đội ngũ cán bộ văn hóa cũng thường xuyên theo sát, góp ý chuyên môn để các tiết mục vừa giữ trọn bản sắc truyền thống, vừa đảm bảo tính hấp dẫn, lôi cuốn. Đến thời điểm này, công tác chuẩn bị cho các hoạt động tại Lễ hội Mường Khô về cơ bản đã hoàn tất, sẵn sàng cho ngày hội lớn.

Ông Lê Hùng Cường, Chủ tịch UBND xã Điền Lư, cho biết: Giữa dòng chảy hối hả của nhịp sống hiện đại, Lễ hội Mường Khô đóng vai trò như sợi dây tâm linh bền chặt, kết nối hiện tại với di sản quý báu của cha ông. Là nơi hội tụ và tỏa sáng các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường. Bằng tâm huyết của cả cộng đồng, lễ hội không chỉ được bảo tồn nguyên vẹn mà còn không ngừng lan tỏa, trở thành “linh hồn” và điểm tựa của người dân vùng đất Mường Khô trên hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực to lớn cho xã Điền Lư phát triển bền vững. Chỉ vài tuần nữa, Lễ hội Mường Khô sẽ chính thức bắt đầu. Hiện tại, công tác chuẩn bị đã được xã Điền Lư hoàn tất, để sẵn sàng cho một mùa lễ hội thành công. Qua đó, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, làm phong phú thêm kho tàng văn hóa phi vật thể vùng đồng bào dân tộc thiểu số xứ Thanh, quảng bá đất và con người vùng đất Mường Khô nghĩa tình, thân thiện, mến khách, góp phần phát triển du lịch.

Bài và ảnh: Thanh Hương