Giữ hồn Sình ca giữa sắc xuân miền sơn cước

Sình ca - lời chúc xuân của núi rừng

Với người Cao Lan, ở đâu có cộng đồng sinh sống, ở đó có Sình ca. Những ngày giáp Tết, bên chén rượu ngô, mâm bánh truyền thống, trai gái, người già, trẻ nhỏ cùng cất lên các làn điệu hát mừng năm mới, hát giao duyên, hát đố, hát ru. Lời ca giản dị mà sâu lắng, gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình ấm no, bản làng yên vui.

Không chỉ lưu giữ những làn điệu cổ, người Cao Lan còn sáng tạo những bài Sình ca mới, phản ánh cuộc sống đổi thay, ca ngợi Đảng, Bác Hồ và công cuộc xây dựng nông thôn mới. Trong không khí đón xuân, Sình ca trở thành lời chúc Tết đặc biệt, mang theo niềm tin và hy vọng cho một năm mới đủ đầy.

Cùng với tiếng hát, các điệu múa truyền thống như múa còn, múa xúc tép, múa chim gâu, múa cầu mùa được trình diễn rộn ràng trong những ngày lễ, Tết. Các động tác mô phỏng lao động sản xuất, kết hợp nhịp trống, tiếng nhạc và sự uyển chuyển của người biểu diễn tạo nên bầu không khí vui tươi, phấn khởi, thu hút đông đảo người dân tham gia.

Trang phục truyền thống cũng góp phần làm nên sắc xuân Cao Lan. Phụ nữ trong những bộ áo dài với hai gam màu chủ đạo đen, đỏ, thắt lưng vải xanh đỏ buông dài ngang hông, đầu đội khăn vuông hoặc khăn dài, vừa mộc mạc vừa nổi bật giữa không gian lễ hội. Mỗi họa tiết hoa trám, hình lục lăng hay chữ dệt trên vải đều hàm chứa quan niệm thẩm mỹ và ước vọng tốt lành đầu năm.

Để những giá trị ấy không phai nhạt theo thời gian, các địa phương nơi có đồng bào Cao Lan sinh sống đã thành lập các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ. Không chỉ biểu diễn trong dịp Tết, lễ hội, các câu lạc bộ còn truyền dạy Sình ca, dân vũ và nghề làm trang phục truyền thống cho thế hệ trẻ, giúp văn hóa dân gian tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa.

Trong nhịp sống hiện đại, giữa nhiều đổi thay của xã hội, những làn điệu Sình ca vẫn vang lên mỗi độ xuân về như lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng bền bỉ: bản sắc văn hóa là cội nguồn, là điểm tựa tinh thần để cộng đồng người Cao Lan vững vàng bước vào năm mới, mang theo niềm tin, sự gắn kết và khát vọng về một mùa xuân ấm no, hạnh phúc.

Người Cao Lan mặc trang phục truyền thống hát Sình ca.

Gìn giữ và lan tỏa bản sắc trong đời sống hôm nay

Tuyên Quang là địa phương có số lượng người Cao Lan sinh sống đông nhất cả nước, chiếm khoảng 40% dân số tộc người Cao Lan trên toàn quốc. Trải dài từ các xã Sơn Dương, Yên Sơn, Hàm Yên đến một số phường của tỉnh, đồng bào Cao Lan vẫn đang bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó hát Sình ca được xem là linh hồn, là cội nguồn văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Để gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tại các địa phương trong tỉnh nơi có đồng bào Cao Lan sinh sống đã hình thành nhiều câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian. Không chỉ biểu diễn trong các dịp lễ, Tết, các câu lạc bộ còn trực tiếp truyền dạy các làn điệu dân ca, dân vũ và nghề làm trang phục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Ông Vương Kim Hân, thành viên Câu lạc bộ hát Sình ca Cao Lan xã Đông Thọ, tỉnh Tuyên Quang cho biết, bên cạnh những lời ca, tiếng hát và điệu múa, bản sắc văn hóa của người Cao Lan còn được thể hiện rõ nét qua trang phục truyền thống. Trang phục nam thường mang gam màu chàm hoặc nâu, tạo cảm giác giản dị, gần gũi. Trang phục nữ là áo dài, phần thân trên thường có màu đỏ hoặc nâu, phần dưới xanh chàm hoặc đen. Bên ngoài áo là thắt lưng vải dệt hai màu xanh, đỏ, buộc ngang hông, hai đầu buông dài theo thân áo; đầu đội khăn vuông hoặc khăn dài.

Hoa văn trên trang phục khá phong phú, từ hình hoa trám, lục lăng đến họa tiết chữ dệt, thể hiện sự khéo léo và thẩm mỹ riêng của mỗi người. So với nhiều dân tộc khác, trang phục truyền thống của phụ nữ Cao Lan tuy mộc mạc, giản dị nhưng nổi bật bởi sự hài hòa của hai gam màu chủ đạo đen và đỏ, tạo nên dấu ấn riêng khó trộn lẫn.

Trong kho tàng văn hóa của đồng bào dân tộc Cao Lan, những giá trị đặc sắc được kết tinh và phản ánh rõ nét qua các làn điệu Sình ca ngọt ngào, sâu lắng. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, dù đời sống còn không ít khó khăn, vất vả, Sình ca vẫn được đồng bào gìn giữ, trao truyền và hiện diện bền bỉ trong sinh hoạt cộng đồng, trở thành sợi dây gắn kết các thế hệ và là điểm tựa tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Cao Lan.

Hát Sình ca được nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Từ năm 2015, Sình ca Cao Lan ở Tuyên Quang đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đó là dấu mốc quan trọng, khẳng định hành trình dài lan tỏa của những làn điệu dân ca bằng tiếng mẹ đẻ, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cùng với nhiều địa phương khác trong tỉnh, phường Mỹ Lâm là nơi tập trung đông đồng bào Cao Lan sinh sống, trong đó tổ dân phố Giếng Đõ được xem là một không gian văn hóa tiêu biểu. Từ đầu những năm 1900, cộng đồng người Cao Lan đã tìm thấy nguồn nước dồi dào, trong lành tại khu vực này, lập làng sinh sống và gắn bó cho đến ngày nay. Tên gọi Giếng Đõ cũng bắt nguồn từ chính đõ nước đã góp phần nuôi sống bao thế hệ cư dân.

Hiện nay, Giếng Đõ có 117 hộ gia đình, kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, trồng chè; nhiều lao động trẻ tham gia làm việc tại các khu, cụm công nghiệp. Dù nhịp sống hiện đại ngày càng bận rộn, tại Nhà văn hóa tổ dân phố, tiếng trống, tiếng hát Sình ca vẫn đều đặn vang lên.

Câu lạc bộ giữ gìn bản sắc dân tộc Cao Lan tổ dân phố Giếng Đõ được thành lập từ năm 2013 và duy trì hoạt động cho đến nay, với hơn 60 thành viên ở nhiều độ tuổi. Mỗi tháng, câu lạc bộ sinh hoạt định kỳ để ôn lại truyền thống, truyền dạy dân ca, dân vũ và giáo dục thế hệ trẻ về giá trị văn hóa nguồn cội.

Ông Âu Ngọc Như cho biết, cần khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ văn hóa của người Cao Lan cho thế hệ trẻ.

Ông Âu Ngọc Như, Chủ nhiệm Câu lạc bộ giữ gìn bản sắc dân tộc Cao Lan phường Mỹ Lâm cho biết, Sình ca là loại hình nghệ thuật khó, đòi hỏi người hát phải am hiểu câu từ, bối cảnh, cách ví von và ý nghĩa biểu tượng trong từng làn điệu. Những buổi sinh hoạt câu lạc bộ không chỉ là dịp luyện tập, mà còn là lúc các bậc cao niên truyền dạy cho thế hệ trẻ về nguồn gốc, ý nghĩa nhân văn của dân ca, dân vũ và lễ hội truyền thống, từ đó khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ văn hóa dân tộc.

Bên cạnh Sình ca, các điệu múa truyền thống như Pong loóng, Lồng nộc lau, Tắc Xình, múa xúc tép cũng được gìn giữ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng. Những điệu múa phản ánh sinh hoạt lao động, khát vọng tâm linh và tình yêu đôi lứa, thể hiện sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên và đất trời. Đặc biệt, điệu múa “Khen đèn cầu mùa” của Câu lạc bộ Cao Lan Giếng Đõ đã đạt Giải A tại Hội thi liên hoan văn hóa, giữ gìn bản sắc dân tộc Cao Lan năm 2024, cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống hôm nay.

Từ xã Đông Thọ đến phường Mỹ Lâm, Sình ca vẫn ngân vang giữa núi rừng xứ Tuyên, không chỉ là tiếng hát của quá khứ mà còn là nhịp cầu nối hiện tại với tương lai. Những con người tâm huyết, từ nghệ nhân, già làng đến lớp trẻ, đang ngày ngày gìn giữ và trao truyền để Sình ca tiếp tục sống cùng cộng đồng, khẳng định bản sắc và sức sống của văn hóa Cao Lan trong dòng chảy hiện đại.

T.Xuyên