Giữ hồn Tết giữa lòng phố cổ

Khi giới trẻ chủ động tìm về nguồn cội

Trong khuôn khổ chương trình “Tết Việt - Tết Phố” do Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phối hợp cùng Câu lạc bộ Đình làng Việt và nhiều đơn vị văn hóa - nghệ thuật tổ chức, không khí Tết Bính Ngọ 2026 đã lan tỏa sớm giữa lòng phố cổ Hà Nội. Sáng 12/2 (tức 25 tháng Chạp năm Ất Tỵ), tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm, hoạt động Gói bánh chưng - Gói trọn hương Tết phố diễn ra trong sự háo hức của đông đảo người dân và du khách.

Trong không gian được tô điểm bởi sắc xanh của lá dong, hương thơm ngọt của nếp mới, vị bùi của đậu xanh và thịt ướp tiêu đậm đà, nhiều thế hệ quây quần cùng gói bánh chưng. Người lớn tỉ mỉ hướng dẫn cách xếp lá, đong gạo, căn chỉnh sao cho chiếc bánh vuông vức; người trẻ chăm chú lắng nghe, đôi tay còn lóng ngóng nhưng ánh mắt đầy say mê. Tiếng cười xen lẫn tiếng kể chuyện về Tết xưa, khiến quá khứ như hiện về trong nhịp sống hôm nay.

Nhiều bạn trẻ háo hức gói bánh chưng và tham gia các hoạt động Tết truyền thống

Trước đó, sáng 8/2 (tức 22 tháng Chạp), dù trời mưa rét, phố cổ Hà Nội vẫn rộn ràng trong tiếng trống chiêng mở hội. Từ Ô Quan Chưởng - cánh cửa thành gần như nguyên vẹn còn sót lại của Kinh thành Thăng Long - một đoàn rước trong trang phục áo dài, áo tứ thân, khăn xếp trang trọng khởi hành qua các tuyến phố cổ. Lễ vật, hương hoa và sắc xuân hòa cùng bước chân của hàng trăm người dân, đặc biệt là các bạn trẻ, tạo nên cảnh tượng vừa linh thiêng vừa sống động. Giữa những con phố chật hẹp, nơi nhịp sống thường nhật vốn hối hả, đoàn rước như một dòng chảy văn hóa nối dài từ quá khứ…

Kiến trúc sư trẻ Trịnh Văn Khuê, người có 3 năm liên tiếp tham gia các hoạt động Tết truyền thống tại phố cổ Hà Nội, chia sẻ rằng anh chỉ thực sự hiểu Tết khi trực tiếp tham gia vào từng công đoạn chuẩn bị. Sinh ra ở xứ Đoài (Hà Nội), trước đây vì bận rộn, anh thường chỉ trở về nhà khi mọi công việc chuẩn bị đón Tết đã gần như hoàn tất. Tham gia "Tết Việt - Tết Phố", tự tay cắt lá dong, vo gạo, gói bánh tại các không gian văn hóa cộng đồng, anh mới cảm nhận hết sự tinh tế mà cha ông gửi gắm trong từng nghi thức nhỏ.

Từ năm 2022, kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê cũng duy trì thói quen mặc áo dài trong những ngày Tết. Với anh, đó không phải là sự trình diễn hình thức, mà là cách sống cùng truyền thống. “Hiểu sâu về cội nguồn giúp mình tự tin giới thiệu văn hóa Việt với bạn bè quốc tế”, anh nói.

Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình làng Việt, một chuyển động đáng chú ý của việc giữ phong tục Tết truyền thống hiện nay là sự thay đổi vai trò giữa các thế hệ. Nếu trước kia, người lớn tuổi là người “giữ lửa” và truyền dạy, thì nay nhiều bạn trẻ đã chủ động tìm về nguồn cội bằng tinh thần nghiêm túc và sáng tạo. Không ít bạn học Hán Nôm, tra cứu kiến thức, tự tổ chức không gian Tết xưa với đầy đủ đạo cụ, trang phục; thậm chí ứng dụng công nghệ để phục dựng hình ảnh tư liệu cũ. Họ không tiếp cận truyền thống bằng sự hoài niệm mơ hồ, mà bằng nghiên cứu, thực hành.

Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, dù đến từ nông thôn hay thành thị, điểm chung của những người trẻ tham gia các hoạt động “Tết Việt - Tết Phố” là sự quan tâm đặc biệt đến nguồn cội. Các bạn luôn quan sát cách thế hệ trước thực hiện các phong tục để tái hiện trong bối cảnh hiện đại. Dù mỗi vùng miền có sắc thái riêng, các bạn vẫn luôn tìm thấy những điểm tương đồng để cùng nhau kết nối và lan tỏa giá trị văn hóa. Bởi vậy, đôi khi chính thế hệ trẻ đang là những người dẫn dắt mọi người trở về với các giá trị truyền thống đúng nghĩa.

Từ “xem Tết” đến “sống Tết”

Trong xã hội hiện đại, Tết từng có lúc bị nhìn như một “kỳ nghỉ dài” hơn là một chuỗi thực hành văn hóa. Nhiều gia đình giản lược nghi thức, chuyển sang đặt cỗ sẵn, mua bánh chưng thay vì tự gói... Đó là hệ quả tự nhiên của nhịp sống gấp gáp. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các không gian Tết cộng đồng đã góp phần lưu giữ nét đẹp Tết bằng trải nghiệm.

Trao truyền nét đẹp Tết trong đời sống hiện đại

Họa sĩ Nguyễn Đức Bình cho biết, mọi người đang chuyển dịch sang xu hướng "hưởng thụ" Tết thông qua các không gian cộng đồng. Thay vì vất vả chuẩn bị tại gia đình như trước, nhiều người chọn tìm đến các khu di tích, không gian văn hóa chung để tận hưởng không khí Tết xưa. Để đáp ứng nhu cầu này, các đơn vị quản lý và những câu lạc bộ như Đình làng Việt đã chuẩn bị từ nhiều tháng trước, tạo dựng không gian để mọi người có thể cùng mặc áo dài, chia sẻ và trải nghiệm các phong tục cổ truyền.

Ở đó, Tết không còn là một khái niệm trừu tượng, càng không phải một “background” để chụp ảnh. Để thế hệ trẻ không chỉ “xem Tết”, mà thực sự “sống Tết”, nhiều hoạt động được thiết kế theo hướng trải nghiệm: tự gói bánh, tự viết thư pháp, tự làm đồ trang trí, chơi trò dân gian… Khi tự tay thực hành, người trẻ hiểu rằng mỗi phong tục đều chứa đựng một triết lý sống - từ sự trân trọng thiên nhiên, đề cao giá trị gia đình, đến tinh thần sẻ chia cộng đồng.

Và khi người trẻ đến với Tết bằng sự tò mò, hứng thú, không phải bằng sự ép buộc, truyền thống đã được tiếp nối trong đời sống hiện đại. TS. Trần Đoàn Lâm, Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, cho rằng, di sản chỉ thực sự sống khi có người kế tục. Ông nhìn nhận sự quan tâm của giới trẻ đối với truyền thống là tín hiệu tích cực, đó không chỉ là sự quay về quá khứ, mà là hành trình tìm kiếm căn tính trong một thế giới nhiều biến động. Và thế hệ lớn tuổi, trách nhiệm không chỉ là gìn giữ, mà còn là trao truyền trong tinh thần đối thoại. Người trẻ không chỉ là người hưởng thụ, mà trở thành chủ thể tiếp nối văn hóa.

Việc tổ chức Tết mang tính cộng đồng tại nhiều không gian văn hóa, di tích, vì thế không chỉ lưu giữ ký ức, mà còn thổi sức sống mới vào truyền thống, để mỗi thế hệ không chỉ nhớ về Tết, mà còn thực sự sống cùng Tết và tiếp nối bản sắc văn hóa trong nhịp hiện đại.

Ngọc Phương