Giữ hồn Tết xưa trong nếp nhà Huế

Mỗi độ Xuân về, giữa nhịp sống hiện đại ngày càng hối hả, Tết cổ truyền vẫn là thời khắc thiêng liêng nhất với người Việt. Ở Huế - vùng đất cố đô trầm mặc, Tết không chỉ là thời điểm khởi đầu năm mới mà còn là dịp đoàn viên, là sợi dây gắn kết gia đình, con cháu sum vầy kết nối các thế hệ trong dòng chảy văn hóa truyền thống lâu đời.

Những ngày giáp Tết, trong căn nhà nhỏ ở phường Thủy Xuân, thành phố Huế, nghệ nhân ẩm thực Mai Thị Trà, năm nay đã 93 tuổi, chỉ bảo con cháu sắp xếp bàn thờ gia tiên, chuẩn bị bánh mứt truyền thống.

Xuất thân từ một gia đình quý tộc ở Huế, là cháu gái của vợ vua Duy Tân, cả cuộc đời gắn bó với mảnh đất cố đô, bà Trà luôn gìn giữ và truyền dạy những giá trị ẩm thực truyền thống cho con cháu. Với bà, đó không chỉ là nghề mà còn là trách nhiệm của thế hệ đi trước đối với di sản ông cha để lại.

Nghệ nhân ẩm thực Mai Thị Trà

Theo bà Trà, Tết cổ truyền của người Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nền văn hóa nông nghiệp. Sau một năm vất vả với ruộng đồng, Tết là khoảng thời gian để con người được nghỉ ngơi, sum họp bên gia đình, cùng nhau đón chào năm mới với nhiều niềm tin và hy vọng. Với người Huế, việc chuẩn bị cho ngày Tết luôn được coi trọng, từ mâm cỗ, nén hương cho đến từng món bánh, món mứt, tất cả đều gửi gắm trong đó sự biết ơn về truyền thống và cội nguồn.

“Trong dịp Tết, các món ăn bao giờ làm cũng với tấm lòng cung kính, trân trọng, tri ân. Đó là hướng giáo dục thế hệ trẻ biết tri ân, biết nhớ về cội nguồn. Vì vậy cho nên Tết có ý nghĩa như vậy”, bà Trà chia sẻ.

Nấu bánh chưng ngày Tết

Không chỉ trong các gia đình nghệ nhân hay hoàng tộc, nhiều gia đình trí thức ở Huế cũng luôn gìn giữ nếp Tết truyền thống như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Với họ, Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm mới mà còn là dịp để trở về với cội nguồn, với nếp nhà xưa.

Làm lễ trước lúc dựng nêu ngày Tết của gia đình bà Thái Kim Lan

Dựng nêu đón Tết tại gia đình bà Thái Kim Lan

Nhà văn Thái Kim Lan luôn nhớ về những cái Tết xưa, khi cả gia đình quây quần gói bánh, làm mứt. Cho đến hôm nay, gia đình bà vẫn duy trì nhiều phong tục cổ truyền như dựng nêu, chuẩn bị các món ăn Tết từ rất sớm, coi đó là cách gìn giữ nếp nhà và trao truyền những giá trị văn hóa cho các thế hệ mai sau.

“Các bác, các mẹ sửa soạn Tết từ khi làm bánh, làm mứt, đến khi sửa soạn bàn thờ, cúng bái một cách nghiêm túc và có ý nghĩa. Tất cả những cái đó in sâu vào lòng và từ đó tôi luôn luôn nghĩ, Tết là cái gì đó quan trọng nhất trong đời người... Tết là tiếng vọng của đất mẹ, làm cho tâm hồn con người luôn nhớ đến tổ tiên, ông bà của mình...”, nhà văn Thái Kim Lan nói.

Lễ dựng nêu ngày Tết

Ở kinh đô Huế xưa, không khí đón Tết trong Hoàng cung triều Nguyễn mở đầu bằng Lễ dựng nêu vào ngày 23 tháng Chạp. Đây là dấu mốc thiêng liêng báo hiệu khép lại một năm làm việc, để con người bước vào những ngày nghỉ ngơi, vui Xuân. Cây nêu được dựng trước dinh phủ, đình chùa, trước điện Thái Hòa và các miếu trong Đại Nội. Đó là cây tre đực, cao, to, chắc khỏe, trên ngọn treo ấn tín, bút lông, đoản kiếm - những biểu trưng cho đạo lý, học vấn và uy quyền.

Khi lễ dựng nêu diễn ra, triều đình cho bắn súng lệnh từ Kỳ Đài để cáo với đất trời. Tiếng súng vang lên, ngân dài trong không gian cố đô, như lời báo hiệu: từ chốn cung đình đến từng nếp nhà, mọi công việc hành chính đều tạm ngừng, nhường chỗ cho những ngày đoàn viên, đón Tết, vui Xuân.

Người dân dựng nêu ngày Tết

Ngày nay, trong văn hóa Tết Huế, các nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện triết lý sống coi trọng lễ nghĩa, đề cao gia phong. Trước Tết, con cháu đi tảo mộ, thắp nén hương mời ông bà tổ tiên về sum họp. Những nghi thức ấy lặng lẽ nhưng bền bỉ, tạo nên sợi dây gắn kết thiêng liêng giữa các thế hệ trong mỗi gia đình.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Hoa, từ dấu ấn của kinh đô xưa, người Huế đến nay vẫn giữ được những phong tục đón Tết rất riêng: “Tết ở Huế ngày cuối năm là ngày rước ông bà, nhà nào cũng làm một mâm cơm để cúng rước ông bà. Từ ngày rước ông bà cho đến ngày đưa ông bà, trên bàn thờ của người Huế đang có tổ tiên, ông bà người thân đang về cùng con cháu để đón Tết. Thành ra bao giờ người ta cũng dọn trên bàn thờ bánh tét, mứt, bánh cúng…”

Hương xưa bánh Tết

Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị Tết xưa đứng trước nguy cơ phai nhạt. Thế nhưng ở Huế, những nét đẹp văn hóa truyền thống ấy vẫn được gìn giữ một cách bền bỉ, lặng lẽ mà sâu sắc. Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế cho biết, người dân Huế vẫn lưu giữ đầy đủ những nét đẹp của Tết cổ truyền:

Ông Hải nói: “Trong dịp lễ Tết, theo thời gian và theo quan niệm của người Việt, chúng ta ngơi, dừng mọi công việc để gia đình đoàn tụ, hướng về tổ tiên, hướng về cội nguồn. Thành ra các nghi thức, nghi lễ có cơ hội thể hiện phong phú, đậm đặc nhất. Tết truyền thống đến với Huế, bao giờ người ta cũng cảm nhận được không gian đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Đó là giá trị mà chúng ta cần gìn giữ”.

Không gian Tết xưa

Giữ gìn Tết xưa của người Huế là giữ nếp nhà, giữ gia phong và gìn giữ cốt cách văn hóa của một vùng đất từng là kinh đô. Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, dù cuộc sống có nhiều đổi thay, chính những giá trị ấy vẫn âm thầm bồi đắp, làm nên bản sắc rất riêng của Huế mỗi độ Xuân về - trầm lắng, tinh tế và lan tỏa truyền thống hiếu nghĩa.

Lê Hiếu/VOV-Miền Trung