Giữ hồn thổ cẩm giữa đại ngàn Trà Leng
Nằm ở vùng núi phía Tây thành phố Đà Nẵng, cách trung tâm huyện Nam Trà My khoảng 34km về phía Bắc, xã Trà Leng được bao bọc bởi đại ngàn và những dãy núi trùng điệp. Dưới chân núi Ngọc Linh, nơi mây phủ quanh năm, những nếp nhà sàn của đồng bào M'Nông nép mình bên dòng sông Tranh. Trải qua bao thế hệ, đồng bào M'Nông (nhóm địa phương thuộc dân tộc Xơ Đăng) nơi đây vẫn gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó có nghề dệt thổ cẩm. Với đôi bàn tay khéo léo, óc sáng tạo và những khung dệt thô sơ, phụ nữ M'Nông xã Trà Leng đã tạo nên những sản phẩm thổ cẩm mang hoa văn, sắc màu riêng biệt, góp phần gìn giữ và trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc qua nhiều thế hệ.

Phụ nữ M'Nông ở xã Trà Leng trao đổi về kỹ thuật dệt, cách phối màu và tạo hoa văn trên trang phục thổ cẩm truyền thống. Ảnh: Sơn Gia Phúc
Chị Hồ Thị Lanh (34 tuổi), sinh sống tại thôn 2, xã Trà Leng, là một trong những phụ nữ M'Nông gắn bó với nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Chị bắt đầu học dệt từ năm 15 tuổi và đến nay đã có gần 20 năm gắn bó với nghề. Chị Lanh chia sẻ: "Đối với đồng bào M'Nông ở xã Trà Leng, dệt thổ cẩm là nghề thủ công truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của mỗi gia đình và cộng đồng, đặc biệt trong những dịp lễ hội truyền thống. Ngay từ khi mới lên 2-3 tuổi, những bé gái ở Trà Leng đã quen thuộc với hình ảnh bà, mẹ miệt mài bên khung dệt. Đến khoảng 13-15 tuổi, các em bắt đầu được hướng dẫn cách mắc sợi, đưa thoi và thực hành những kỹ thuật dệt cơ bản. Vào những tháng mùa mưa hoặc lúc nông nhàn, không phải lên nương, lên rẫy, phụ nữ M'Nông thường tập trung tại nhà sinh hoạt cộng đồng để cùng nhau dệt thổ cẩm. Tiếng khung dệt lách cách vang lên đều đặn giữa không gian yên bình của núi rừng, trở thành âm thanh quen thuộc trong đời sống của đồng bào nơi đây".
Để dệt nên một tấm thổ cẩm đẹp, bảo đảm chất lượng, người M'Nông phải trải qua nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Trước hết là việc chế tác khung dệt, công việc thường do đàn ông trong gia đình đảm nhận. Từ những vật liệu sẵn có, bằng sự tìm tòi và đôi bàn tay khéo léo, họ tạo nên những khung dệt phù hợp với kỹ thuật dệt truyền thống. Khung dệt chủ yếu có hai loại: khung dệt khổ hẹp, rộng từ 30-40cm và khung dệt khổ rộng khoảng 80cm. Mặc dù có cấu tạo thô sơ, khá đơn giản, đây vẫn là dụng cụ không thể thiếu trong nghề dệt thổ cẩm của mỗi gia đình M'Nông.
Trang phục truyền thống của người M'Nông thường có các gam màu chủ đạo như đen, đỏ, trắng và vàng. Trên nền vải, những dải hoa văn được tạo nên từ các sợi chỉ có màu đỏ, trắng, vàng, tím, bố trí cân đối từ hai bên mép vải hướng vào chính giữa hoặc chạy song song dọc theo chiều dài tấm thổ cẩm. Sự kết hợp hài hòa giữa các mảng màu cùng những họa tiết hình học cách điệu tạo nên nét đẹp riêng, thể hiện quan niệm thẩm mỹ và sự sáng tạo của người thợ dệt. Đây chính là một trong những đặc điểm giúp nhận diện nét riêng trong trang phục truyền thống của đồng bào M'Nông so với các cộng đồng dân tộc khác trong vùng.
Chị Hồ Thị Minh Lơ (32 tuổi), sinh sống tại khu dân cư Bằng La, xã Trà Leng, cho biết: "Hiện nay, người M'Nông không còn sử dụng phổ biến sợi bông tự nhiên để dệt thổ cẩm như trước, mà phần lớn đã chuyển sang dùng sợi chỉ, sợi len công nghiệp mua tại các chợ. Sự thay đổi về nguyên liệu giúp người dệt thuận tiện hơn trong việc chuẩn bị sợi và lựa chọn màu sắc, song những kỹ thuật dệt thủ công truyền thống vẫn được duy trì".

Đồng bào M'Nông trong trang phục truyền thống biểu diễn cồng chiêng tại lễ hội “Hương quế Trà Leng” lần thứ I năm 2026, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ảnh: Sơn Gia Phúc
Để tạo nên một tấm thổ cẩm có màu sắc hài hòa, người phụ nữ M'Nông phải thực hiện nhiều công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, chuẩn bị sợi, phối màu đến sắp xếp các dải chỉ trên khung dệt. Các màu đen, đỏ, vàng, trắng, tím được kết hợp theo từng kiểu hoa văn, tạo nên bố cục đặc trưng của sản phẩm. Chỉ một sơ suất nhỏ trong quá trình mắc sợi, phối màu hoặc đưa thoi cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng, tính thẩm mỹ của tấm vải. Trong các công đoạn, kỹ thuật dệt được xem là khâu khó nhất, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Đặc biệt, để sáng tạo những mẫu hoa văn đẹp, phong phú nhưng vẫn giữ được nét truyền thống, người dệt phải am hiểu cách phối hợp màu sắc và bố trí họa tiết. Bởi vậy, không phải người phụ nữ M'Nông nào cũng có thể nhanh chóng trở thành một thợ dệt thành thạo.
Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, đồng bào M'Nông ở xã vùng cao Trà Leng có thêm nhiều lựa chọn về trang phục. Những sản phẩm may sẵn được bày bán phổ biến tại các chợ, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày. Trong bối cảnh đó, nghề dệt thổ cẩm truyền thống đang đứng trước không ít khó khăn, thách thức và nguy cơ mai một. Một bộ phận thế hệ trẻ M'Nông lựa chọn những ngành nghề khác để phát triển kinh tế, ít có điều kiện tiếp xúc, học hỏi và gắn bó với nghề dệt thủ công. Nhịp sống hiện đại cùng sự thay đổi trong thị hiếu sử dụng trang phục khiến số người thường xuyên ngồi bên khung dệt ngày càng hạn chế.
Song nhờ sự tâm huyết của những người giữ nghề, trang phục thổ cẩm truyền thống của đồng bào M'Nông ở Trà Leng vẫn hiện diện trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, đặc biệt tại các dịp lễ hội. Tại lễ hội “Hương quế Trà Leng” lần thứ I năm 2026, tổ chức tại khu dân cư Bằng La, xã Trà Leng, các nghệ nhân, diễn viên là người M'Nông đến từ 6 thôn, 13 khu dân cư đã khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống để tham gia biểu diễn nghệ thuật, thi trình diễn trang phục và tái hiện lễ hội mừng cơm mới. Những hoạt động văn hóa ấy không chỉ tạo không gian để đồng bào giới thiệu vẻ đẹp của trang phục thổ cẩm, mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc, nhất là đối với thế hệ trẻ. Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền và phát huy trong đời sống đương đại.
Gìn giữ nghề dệt thổ cẩm không chỉ là bảo tồn một nghề thủ công truyền thống lâu đời của đồng bào M'Nông ở Trà Leng, mà còn là gìn giữ những ký ức văn hóa được gửi gắm qua từng sắc màu, đường chỉ và hoa văn trên tấm vải. Mỗi sản phẩm thổ cẩm là sự kết tinh của tri thức dân gian, sự sáng tạo và tâm hồn người thợ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng. Quan trọng hơn, việc bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế từ các giá trị văn hóa bản địa. Nếu được quan tâm hỗ trợ về truyền nghề, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm kiếm thị trường tiêu thụ, nghề dệt truyền thống có thể từng bước tạo thêm sinh kế cho người dân, giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế nông thôn gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Giữa đại ngàn Trà Leng, tiếng khung dệt vẫn đều đặn vang lên trong những nếp nhà của đồng bào M'Nông. Đó không chỉ là âm thanh của một nghề thủ công truyền thống, mà còn là nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại, để những giá trị văn hóa được trao truyền qua bao thế hệ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Nguồn Biên Phòng: https://bienphong.com.vn/giu-hon-tho-cam-giua-dai-ngan-tra-leng-post509660.html
