'Giữ lửa' văn hóa dân gian làng biển

Gìn giữ giá trị văn hóa của làng

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Phiệu, Phụ trách CLB VHDG Nhân Trạch cho biết, từ thời xa xưa, phong trào văn hóa văn nghệ ở làng biển Nhân Trạch (nay thuộc các thôn: Nhân Trạch, Nhân Bắc, Nhân Quang, Nhân Hồng, Nhân Nam), xã Nam Trạch đã rất phát triển. Sinh ra và lớn lên gắn bó với biển, vì thế, các hoạt động văn hóa, văn nghệ của người dân nơi đây mang âm hưởng của cuộc sống mưu sinh, ra khơi, đánh bắt trên biển.

Trong từng câu hát, điệu hò biển còn là những ca từ gắn với từng thời kỳ lịch sử, văn hóa của đất nước, quê hương. Những tác phẩm dân ca, như: Bông hoa hai giỏi, Trái tim người miền biển…, với lời ca mộc mạc, gần gũi nhưng là động lực to lớn, khơi dậy tinh thần yêu nước, đấu tranh chống giặc giữ nước, xây dựng quê hương của quân và dân lúc bấy giờ.

Đặc biệt, hoạt động văn hóa, văn nghệ luôn gắn kết trong các lễ hội của làng, như: Cầu ngư, kỳ yên,… Tiếng trống hội dân gian, điệu hò biển vang lên giữa đất trời mang âm điệu khỏe khoắn, mạnh mẽ, khích lệ tinh thần hăng say lao động, sản xuất của người dân; cầu mong một năm mới trời yên biển lặng, mưa thuận gió hòa, được mùa tôm cá. 

Nét văn hóa làng biển được Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Nhân Trạch gìn giữ, phát huy qua từng nhịp múa chèo cạn, hò biển - Ảnh: L.M

Sau khi hòa bình lập lại, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, các phong trào văn hóa, văn nghệ của làng lắng xuống, các làn điệu hò khoan, chèo cạn, diễn xướng hò biển… cũng trở nên trầm lắng. Trước thực trạng di sản văn hóa quý báu của quê hương có nguy cơ bị thất truyền, năm 2003, cố Nghệ nhân nhân dân Phạm Thị Niếu, Nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Phiệu cùng nhiều cụ cao tuổi trong làng đã cùng nhau họp lại, thành lập CLB Văn nghệ truyền thống xã Nhân Trạch (sau này được đổi tên thành CLB VHDG Nhân Trạch).

Các thành viên trong CLB đã tiến hành sưu tầm, tìm lại những tài liệu liên quan về các di sản văn hóa phi vật thể của địa phương để phục dựng. Nhờ vậy, những làn điệu hò khoan, hát sắc bùa dân gian, múa bông chèo cạn… dần được “hồi sinh”. Những năm qua, CLB cũng nhận được sự quan tâm, hỗ trợ kinh phí của cấp ủy, chính quyền địa phương, con em Nhân Trạch sinh sống trong và ngoài nước, giúp CLB có thêm nguồn lực mua sắm các loại nhạc cụ, trang phục biểu diễn.

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Phiệu, phụ trách CLB VHDG Nhân Trạch chia sẻ: “CLB hiện có 40 thành viên, tuổi đời từ 25-80 tuổi. Bằng ý thức, trách nhiệm, tình yêu sâu sắc với quê hương, các thành viên CLB đã dành nhiều tâm huyết, gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình vào những làn điệu hò khoan, nhịp trống, chèo cạn… CLB luôn tích cực tham gia biểu diễn, phục vụ tại các lễ hội của xã; tham gia ngày hội di sản của tỉnh với những tiết mục phong phú, mang đậm bản sắc VHDG miền biển. Nhân các ngày lễ, CLB thường tổ chức chương trình tri ân tại các nghĩa trang liệt sĩ trong và ngoài tỉnh, an toàn và trang trọng”.

Truyền dạy cho thế hệ trẻ

Thời gian qua, với tình yêu quê hương, niềm đam mê nghệ thuật, các thành viên CLB VHDG Nhân Trạch đã cống hiến tài năng, tâm huyết của mình để gìn giữ nét VHDG đặc sắc của địa phương. Bà Lưu Thị Điệm, thành viên CLB VHDG Nhân Trạch chia sẻ: “Khi còn trẻ, tôi đã tham gia đội văn nghệ của xã. Những câu hò, điệu múa dân gian đã thấm sâu vào tâm hồn, trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của tôi. Năm nay, dù đã ngoài 80 tuổi nhưng với mong muốn gìn giữ nghệ thuật trình diễn dân gian của làng, tôi vẫn tích cực tham gia sinh hoạt CLB và cùng các thành viên truyền dạy cho thế hệ trẻ”.

Ngọn lửa đam mê với nghệ thuật VHDG làng biển vẫn luôn “rực cháy” trong tâm hồn mỗi thành viên CLB VHDG Nhân Trạch. Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều người tuổi cao, sức yếu, có người đã mất. Do đó, điều trăn trở lớn nhất của CLB là truyền dạy cho thế hệ sau giữ được nét đẹp văn hóa làng biển mà cha ông đã để lại. Các thành viên CLB đã tìm đến các dòng họ trong làng để vận động, xây dựng phường chèo cạn. Dẫu thời gian đầu có nhiều khó khăn nhưng sau khi hiểu được giá trị tinh thần và tâm linh của nghệ thuật chèo cạn, các dòng họ đã nhiệt tình tiếp nhận tập luyện và hình thành các phường chèo.

Với mong muốn truyền dạy hát chèo cạn, múa đăng, trống quạt, hò biển cho thế hệ trẻ, từng bước đưa vào trường học, sau khi đề xuất nguyện vọng, CLB VHDG Nhân Trạch đã được UBND huyện Bố Trạch (cũ), Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh Quảng Bình (cũ) cho phép phối hợp với Trung tâm Giáo dục thường xuyên huyện Bố Trạch (cũ), Trung tâm Điện ảnh tỉnh Quảng Bình (cũ) tổ chức lớp truyền dạy cho 45 học viên, đạt chất lượng cao.

Đặc biệt, từ sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính các cấp, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, công tác truyền dạy của CLB cho học sinh trong các trường học vẫn được duy trì, phát huy hiệu quả.

Hiệu trưởng Trường THCS số 1 Nhân Trạch Nguyễn Anh Sơn cho biết: “Để giúp học sinh tìm hiểu và phát huy giá trị VHDG địa phương, thời gian qua, trường đã thành lập CLB VHDG với 130 học sinh, giao Tổ Khoa học xã hội phụ trách. Để CLB hoạt động hiệu quả, nhà trường đã phối hợp với CLB VHDG Nhân Trạch lên kế hoạch tổ chức truyền dạy các điệu múa bông, chèo cạn… cho các em học sinh vào ngày thứ 4 hàng tuần. Nhờ sự hướng dẫn tận tình, tâm huyết của các thành viên CLB và thầy cô, các em học sinh đã hiểu rõ hơn ý nghĩa, giá trị VHDG của quê hương, tham gia biểu diễn tại các lễ hội truyền thống của làng, xã”.