Giữ nghề để giữ sinh kế

Ở tuổi gần 80, ông Điêu Văn Sính, bản Quan Chiêng, phường Mường Lay vẫn đều đặn bên những thanh mây, thớ gỗ, miệt mài làm nên những chiếc ghế mây tre đan mang dáng dấp quen thuộc trong đời sống của đồng bào Thái. Với ông, nghề đã trở thành một phần của cuộc sống, được tích lũy qua nhiều năm tháng và trao truyền bằng chính đôi bàn tay của người thợ.

Để hoàn thiện một chiếc ghế mây, người làm nghề như ông Sính phải trải qua nhiều công đoạn. Mây được lựa chọn, xử lý rồi uốn theo hình dáng; gỗ được bào, tạo chân ghế; các bộ phận được lắp ghép chắc chắn trước khi sản phẩm được phun sơn, hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm nghề.

Trong căn nhà sàn nhỏ ở bản Quan Chiêng, những chiếc ghế mây lần lượt thành hình dưới đôi bàn tay chai sần của người thợ cao tuổi. Không cầu kỳ về kiểu dáng, sản phẩm gây ấn tượng bởi sự chắc chắn, bền đẹp và phù hợp với nhu cầu sử dụng trong gia đình.

Ông Điêu Văn Sính ngày ngày cần mẫn làm nên những chiếc ghế mây tre đan truyền thống.

Ông Điêu Văn Sính cho biết: Trung bình mỗi tháng tôi làm được khoảng 20 - 30 chiếc ghế. Tùy kích thước, mỗi sản phẩm có giá từ 300 - 350 nghìn đồng. Khách hàng chủ yếu là người dân trên địa bàn nên sản phẩm làm đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Làm nghề này như cách lưu giữ một kỹ năng lao động đã gắn bó với cộng đồng người Thái qua nhiều thế hệ. Tôi mong muốn lớp trẻ quan tâm hơn đến nghề của cha ông, học cách làm nghề, hiểu giá trị của lao động thủ công để những kỹ thuật, kinh nghiệm được tích lũy không bị mai một.

Tại bản Quan Chiêng, ông Sính không phải trường hợp duy nhất duy trì nghề truyền thống. Một số hộ gia đình vẫn tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, duy trì nghề mây tre đan, tạo thêm việc làm và thu nhập. Những sản phẩm thủ công vì thế tiếp tục hiện diện trong đời sống, đồng thời tạo nên sắc thái riêng cho không gian văn hóa cộng đồng.

Cách bản Quan Chiêng không xa, phía bên kia dòng Đà giang, câu chuyện giữ nghề ở bản Bắc lại được nối dài bằng những món bánh truyền thống của dân tộc Thái. Bà Lò Thị Miền là một trong những người tâm huyết với việc gìn giữ hương vị ẩm thực truyền thống, trong đó có bánh khẩu xén, chí chọp, da trâu chiên phồng...

Nếu trước đây những món bánh này chủ yếu được các gia đình làm vào dịp lễ, Tết, phục vụ nhu cầu trong cộng đồng thì nay, nghề làm bánh đã có bước chuyển mới. Bà Miền cùng nhiều chị em phụ nữ làm nghề khác cùng tham gia Hợp tác xã Hoa Ban Trắng. Thông qua hoạt động của hợp tác xã, bà Miền được tập huấn về quy trình sản xuất, an toàn thực phẩm, đóng gói, xây dựng hình ảnh và quảng bá sản phẩm.

Phụ nữ Mường Lay giữ gìn nghề làm bánh khẩu xén truyền thống.

Bà Lò Thị Miền, bản Bắc, phường Mường Lay cho biết: Trước kia bánh khẩu xén chủ yếu được làm theo phương thức gia đình, sản lượng nhỏ và thị trường tiêu thụ hẹp. Khi tham gia Hợp tác xã Hoa Ban Trắng, chị em có điều kiện tiếp cận cách làm bài bản hơn, từ khâu lựa chọn nguyên liệu, chế biến đến bảo quản, đóng gói sản phẩm. Đây là nền tảng quan trọng để món bánh truyền thống đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường hiện nay. Không chỉ vậy, từ món bánh dân dã trong đời sống người Thái, sản phẩm được chuẩn hóa quy trình, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển theo hướng sản phẩm OCOP.

Sự thay đổi ấy mở ra một không gian mới cho nghề truyền thống. Du khách đến Mường Lay có thể thưởng thức những món bánh mang hương vị bản địa, tìm hiểu nguyên liệu và phương thức chế biến, thậm chí trực tiếp tham gia làm bánh trong các hoạt động trải nghiệm. Mỗi sản phẩm vì thế trở thành một "đại sứ" nhỏ mang câu chuyện về văn hóa, con người và đời sống của đồng bào Thái đến với du khách.

Được trực tiếp trải nghiệm làm bánh khẩu xén truyền thống, anh Phan Thạch Thành, tổ dân phố Trần Can, phường Điện Biên Phủ chia sẻ: “Trước đây tôi đã nhiều lần thưởng thức bánh khẩu xén, nhưng khi trực tiếp tham gia làm bánh mới thấy để tạo ra một sản phẩm tưởng như rất đơn giản lại phải trải qua nhiều công đoạn và đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm của người làm nghề.

Theo tôi, những nghề truyền thống như làm bánh khẩu xén rất cần được gìn giữ, bởi phía sau một sản phẩm còn có câu chuyện về văn hóa, tập quán và đời sống của cộng đồng. Nếu tổ chức tốt các hoạt động trải nghiệm để du khách được trực tiếp làm, thưởng thức và tìm hiểu câu chuyện của nghề, thì đây sẽ là một sản phẩm du lịch rất hấp dẫn. Qua đó vừa giúp quảng bá văn hóa Thái, vừa tạo thêm đầu ra cho sản phẩm, mang lại thu nhập để người dân có động lực tiếp tục giữ nghề và truyền nghề cho thế hệ sau” .

Từ những chiếc ghế mây tre đan ở bản Quan Chiêng đến hương vị khẩu xén, chí chọp ở bản Bắc, nghề truyền thống đang được người dân Mường Lay gìn giữ bằng chính lao động và sinh kế hằng ngày. Khi sản phẩm được chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu OCOP, kết nối thị trường và đưa vào hoạt động trải nghiệm du lịch, giá trị của nghề tiếp tục được mở rộng, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. Để rồi, mỗi sản phẩm làm ra vừa mang giá trị kinh tế, vừa lưu giữ tri thức dân gian, kỹ năng nghề và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Giữ được nghề, vì thế, cũng chính là giữ sinh kế và tiếp thêm sức sống cho văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hôm nay.