Giữ 'tiếng Then, hồn bánh' giữa nhịp sống du lịch

Du lịch cộng đồng tại Hữu Liên (Lạng Sơn) không chỉ hút khách bởi cảnh sắc thiên nhiên hoang sơ, kỳ vĩ mà còn bởi cái "tình" đậm đà của văn hóa bản địa. Nơi đây, người dân không chỉ làm dịch vụ, mà chính họ là những "sứ giả" miệt mài gìn giữ, lan tỏa tiếng đàn Tính, điệu hát Then và những nghề truyền thống của dân tộc mình đến với du khách thập phương.

Không gian ấm cúng tại homestay truyền thống ở Hữu Liên, nơi du khách cùng ngồi lại trò chuyện và trải nghiệm văn hóa bản địa với người dân.

Sau những giờ phút hòa mình cùng thiên nhiên đại ngàn Đồng Lâm, trải nghiệm đưa chúng tôi chạm sâu nhất vào đời sống người dân Hữu Liên chính là khi được xắn tay áo, bắt tay vào làm những sản vật địa phương.

Trong căn bếp ấm cúng ngập tràn hương gỗ, bà Hoàng Thị Luyn - một người phụ nữ tộc Nùng với nụ cười hiền hậu - đon đả đón chúng tôi. Dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của bà, du khách được tự tay nhào nặn những chiếc bánh bí đỏ dẻo thơm và học cách gói bánh chưng đen - món bánh đặc sản không thể thiếu trong các dịp lễ Tết của người dân nơi đây.

Nếp nương thơm dẻo hòa quyện với màu đen đặc trưng từ tro cây rừng, vị bùi của đậu xanh và béo ngậy của thịt lợn bản. Bà Luyn vừa thoăn thoắt đôi tay gói bánh, vừa ân cần chỉ cho chúng tôi từng thao tác gấp lá, buộc dây sao cho chiếc bánh chặt tay và đẹp mắt.

"Người Nùng mình làm chiếc bánh không chỉ để ăn, mà còn gửi gắm vào đó lòng biết ơn tổ tiên và núi rừng. Giờ làm du lịch, được hướng dẫn khách tự tay làm bánh, thấy ai cũng thích thú, người dân chúng tôi mừng lắm," bà Luyn bộc bạch.

Bà Hoàng Thị Luyn cẩn thận hướng dẫn du khách gói bánh chưng đen và làm bánh bí đỏ - những sản vật đậm đà hương vị người Nùng.

Không dừng lại ở trải nghiệm ẩm thực, chúng tôi còn có cơ hội được "nhập vai" một người dân bản địa thực thụ khi đến thăm và trải nghiệm công việc đan lát cùng ông Hoàng Văn Nâng.

Ngồi bên chiếc chõng tre trước hiên nhà, ông Nâng mẫn cán vót từng thanh tre, lạt nứa dẻo dai. Dưới đôi bàn tay sần sùi nhưng vô cùng khéo léo của ông, những sợi lạt vô hồn dần biến thành những chiếc nông, chiếc nia, cái giỏ đan mây tre đẽo gọt tinh xảo.

Thử cầm lấy sợi lạt và học cách đan từng mốt tre theo sự chỉ dẫn của ông, du khách mới cảm nhận hết được sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và tình yêu nghề chắt chiu qua từng sản phẩm thủ công của người già nơi bản làng.

Ông Hoàng Văn Nâng tỉ mỉ chỉ dạy du khách từng nốt đan lát mây tre truyền thống.

Nếu ẩm thực và nghề thủ công là "phần xác" tạo nên chiều sâu văn hóa, thì âm nhạc dân gian chính là "phần hồn" cất lời chào đón du khách.

Một trong những khoảnh khắc đáng nhớ và xúc động nhất trong chuyến đi là khi chúng tôi ngồi trên chiếc bè tre trôi nhẹ giữa lòng hồ Đồng Lâm. Giữa không gian mênh mông nước trời xanh ngắt, bao quanh bởi vách núi đá vôi hùng vĩ, tiếng đàn Tính bỗng ngân vang trong vắt, dặt dìu.

Người gảy nên những giai điệu Then thiết tha ấy là em Ngọc Bích - cô thiếu nữ tộc Tày mới tròn 15 tuổi. Bế trên tay chiếc đàn Tính làm từ quả bầu khô bọc da trăn, Bích cất tiếng hát trong trẻo như dòng nước mát lành của thác Khe Dầu.

Cô bé Ngọc Bích (15 tuổi - bên trái) ôm chiếc đàn Tính gảy lên những giai điệu Then tha thiết ngay trên chiếc bè tre giữa thung lũng Đồng Lâm.

Trò chuyện cùng Bích ngay trên bè, cô bé ngượng ngùng kể về duyên nợ với cây đàn dân tộc. Niềm yêu mến tiếng đàn Tính đã được hun đúc trong em từ những ngày còn nhỏ, khi nghe các bà, các mẹ cất tiếng hát Then trong những ngày hội bản. Em mê mẩn những âm thanh trầm ồ nhưng thanh thoát phát ra từ cây đàn bầu, mê từng câu từ mang ý nghĩa cầu chúc bình an, may mắn.

Ngọc Bích hồn nhiên chia sẻ về ý nghĩa của từng sợi dây đàn, về cấu tạo đặc trưng của cây đàn Tính quê hương. "Mỗi lần cầm đàn hát cho du khách nghe, em cảm thấy rất tự hào. Em mong muốn tiếng đàn của dân tộc Tày mình sẽ bay xa hơn, để ai đến Hữu Liên cũng nhớ về giai điệu này," Bích tâm sự.

Hiện tại, Ngọc Bích thường xuyên tham gia biểu diễn tại các homestay trong xã và góp mặt vào những buổi sinh hoạt văn hóa cộng đồng hàng tuần của địa phương. Với em, mỗi lần biểu diễn không chỉ là một trải nghiệm, mà là cơ hội để một thế hệ trẻ như em tiếp nối và lan tỏa di sản của cha ông.

Khi màn đêm buông xuống, không khí yên bình của làng du lịch cộng đồng Hữu Liên lại nhường chỗ cho sự ấm áp, rộn rã của những đêm giao lưu văn nghệ.

Tại sân chung của homestay, bếp lửa trại được thắp lên hồng rực, tỏa hơi ấm giữa không gian núi rừng tàn đêm. Tiếng đàn Tính của các nghệ nhân bản địa lại cất lên, hòa cùng tiếng trống, tiếng cồng chiêng vang vọng. Du khách cùng người dân địa phương nắm chặt tay nhau, quây quần thành từng vòng tròn rộng lớn quanh bếp lửa.

Không khí rộn rã, ấm cúng đêm lửa trại khi du khách và người dân bản địa cùng nắm tay nhau quây quần bên lửa trại.

Mâm cơm với những đặc sản truyền thống như lợn sữa quay, xôi cẩm, rau bò khai, măng rừng ngâm ớt...

Những nhịp nhún nhảy rộn ràng của điệu nhảy sạp truyền thống cất lên. Tiếng tre gõ nhịp "sạp, sạp, tắc, sạp" vang lên đều đặn, hòa cùng tiếng cười nói râm ran của những du khách lần đầu thử sức và những tiếng vỗ tay khích lệ của bà con dân bản. Khoảng cách giữa những người xa lạ từ khắp mọi miền đất nước với người dân vùng cao dường như tan biến hoàn toàn, chỉ còn lại sự chân thành, gần gũi và niềm vui trọn vẹn.

Đến Hữu Liên, người ta không chỉ mua một chuyến đi hay một dịch vụ lưu trú. Người ta mang về ký ức về hương vị chiếc bánh chưng đen dẻo thơm, sự chân chất của người già bên khung đan lát, và cả tiếng đàn Tính trong trẻo của cô bé Ngọc Bích vút bay giữa lòng hồ. Chính những giá trị văn hóa sống động ấy đã và đang làm nên "linh hồn" cho du lịch cộng đồng Hữu Liên - nơi phát triển kinh tế luôn song hành cùng việc gìn giữ trọn vẹn bản sắc dân tộc.

(Còn tiếp - Kỳ 3: Chuyện người làm du lịch ở Hữu Liên: Khi tri thức trẻ "thắp lửa" cho bản làng)

Đàn Tính là nhạc cụ truyền thống linh thiêng và độc đáo của đồng bào dân tộc Tày, Nùng tại Lạng Sơn. Gắn liền với nghệ thuật Hát Then, cây đàn này ngân lên âm thanh thanh tao, vang vọng giữa núi rừng xứ Lạng.