Giữa TPHCM có một 'kho báu' cây thuốc ít người biết

Giữa dòng xe cộ tấp nập trên đường Phan Văn Hớn ở TPHCM, ít người biết rằng phía sau cánh cổng của Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ là cả một thế giới khác.

Nơi đây không có vàng bạc hay cổ vật quý giá. "Kho báu" được gìn giữ là hàng trăm nguồn gen và loài cây thuốc được sưu tầm từ nhiều tỉnh, thành phía Nam; là những tiêu bản thực vật, những hạt giống, những cây thuốc quý đang được bảo tồn cho nghiên cứu khoa học và phát triển dược liệu trong tương lai.

Vườn hiện do Phòng Tài nguyên và Phát triển dược liệu thuộc Trung tâm Sâm và Dược liệu TPHCM quản lý, vận hành. Trung tâm là đơn vị trực thuộc Viện Dược liệu, Bộ Y tế.

Một góc Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ.

Trong khuôn viên rộng hơn một hecta, hàng trăm loài cây thuốc đang sinh trưởng dưới sự chăm sóc của các cán bộ nghiên cứu.

"Để xác định chính xác một loài thực vật, cơ quan sinh sản, đặc biệt là hoa và quả, đóng vai trò quyết định. Có những cây mọc rất cao, anh em phải trèo lên tận ngọn để thu thập mẫu hoa, mẫu quả mới có đủ cơ sở để định danh được" - ThS. Ngô Thị Minh Huyền, Phụ trách Phòng Tài nguyên và Phát triển dược liệu, kể với PV Báo Sức khỏe & Đời sống.

Một chi tiết nhỏ nhưng cho thấy công việc điều tra tài nguyên dược liệu không hề đơn giản như nhiều người vẫn nghĩ.

Gian nan tìm cây thuốc đang dần biến mất

Theo nghiên cứu viên Nguyễn Minh Hùng, phía sau mỗi mẫu cây được đưa về vườn là những chuyến khảo sát kéo dài nhiều ngày tại các khu rừng, vùng núi hoặc những khu vực còn lưu giữ hệ thực vật bản địa.

Có những loài cây thuốc phân bố rất hẹp, chỉ xuất hiện ở một vài khu vực nhất định. Và có những loài mà cả cánh rừng rộng lớn trong quá trình khảo sát chỉ có thể gặp một số ít cá thể.

Phía sau mỗi mẫu cây được đưa về vườn là những chuyến khảo sát kéo dài nhiều ngày tại các khu rừng, vùng núi, hoặc những khu vực còn lưu giữ hệ thực vật bản địa.

Để tìm được chúng, các nhà nghiên cứu phải phối hợp với chính quyền địa phương, lực lượng kiểm lâm, người dân bản địa; đồng thời ghi nhận đầy đủ đặc điểm sinh thái, vị trí phân bố, thu thập mẫu vật, ghi nhận thông tin phục vụ xây dựng hồ sơ nguồn gen và thu thập vật liệu phục vụ nhân giống.

Nhiều chuyến đi không dừng lại ở một lần khảo sát. Có những loài cây chỉ ra hoa vào một thời điểm nhất định trong năm. Nếu chưa thu thập được mẫu hoa hoặc quả, đoàn nghiên cứu phải quay lại nhiều lần mới hoàn thiện được hồ sơ khoa học.

ThS. Ngô Thị Minh Huyền - Phụ trách Phòng Tài nguyên và Phát triển dược liệu trong một lần điều tra.

Điều tra dược liệu vì vậy không đơn thuần là "đi tìm cây thuốc". Đó còn là hành trình ghi nhận hiện trạng đa dạng sinh học, đánh giá tình trạng quần thể và nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên của chúng, đồng thời tìm cách lưu giữ những giá trị mà thiên nhiên đang dần đánh mất.

Đối với các nhà khoa học, việc phát hiện được một quần thể cây thuốc có giá trị bảo tồn cao đôi khi mang lại niềm vui không kém một công trình nghiên cứu thành công.

Từ khu vườn nhỏ đến những giá trị lớn

Theo các chuyên gia của Trung tâm Sâm và Dược liệu TPHCM, bảo tồn không chỉ là giữ cho cây sống. Mục tiêu quan trọng hơn là duy trì và phát triển nguồn gen phục vụ nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực và phát triển các sản phẩm dược liệu.

Tại vườn, nhiều loài cây thuốc quý được lưu giữ để phục vụ công tác nghiên cứu hoạt chất, đánh giá đặc tính sinh học, xây dựng quy trình nhân giống và phát triển vùng trồng.

Không ít sinh viên ngành dược, y học cổ truyền, sinh học và thực vật học đã đến đây học tập, thực hành, nhận diện cây thuốc ngay trên mẫu vật sống thay vì chỉ quan sát qua hình ảnh.

Ở TPHCM, Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ thu hút sinh viên ngành dược, y học cổ truyền, sinh học và thực vật học.

Theo thống kê chuyên ngành, Việt Nam hiện có khoảng 12.000 loài thực vật, trong đó hơn 5.000 loài được sử dụng làm thuốc. Đây là nguồn tài nguyên dược liệu rất phong phú, được đánh giá thuộc nhóm đa dạng sinh học cao trong khu vực.

Tuy nhiên, tại khu vực phía Nam, Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ là một trong những cơ sở bảo tồn, lưu giữ tập trung. Trong khi đó, số lượng loài cây thuốc đang được lưu giữ tại đây mới chỉ ở mức vài trăm. Nhiều loài cây thuốc quý vẫn đang cần được tiếp tục điều tra, khoanh vùng bảo tồn cũng như thu thập và lưu giữ trước nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên.

Theo ThS. Nguyễn Hoàng Minh – Phụ trách Trung tâm Sâm và Dược liệu TPHCM, điều tra và bảo tồn nguồn gen chỉ là bước khởi đầu trong chuỗi giá trị phát triển dược liệu.

Sau khi được đưa về vườn, một số nguồn gen có tiềm năng sẽ được tiếp tục nghiên cứu tiếp theo về hóa học, dược lý, công nghệ chiết xuất, nhân giống và phát triển sản phẩm.

Nhiều năm qua, các cán bộ của trung tâm đã thực hiện rất nhiều chuyến khảo sát tại các địa phương phía Nam, đồng thời thu thập, lưu giữ nhiều tri thức bản địa liên quan đến việc sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân cư.

Nghiên cứu viên Nguyễn Minh Hùng và ThS. Ngô Thị Minh Huyền, cùng một số đồng nghiệp đang trực tiếp quản lý, vận hành Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ.

Từ những kinh nghiệm dân gian ấy, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tiềm năng dược liệu, khả năng phát triển vùng nguyên liệu và tiềm năng ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe.

Trong bối cảnh nhu cầu phát triển dược liệu trong nước ngày càng tăng, việc chủ động nguồn nguyên liệu, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển các cây thuốc bản địa đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Điều đó cũng đặt ra nhu cầu đầu tư mở rộng hạ tầng cho Trung tâm Sâm và Dược liệu TPHCM cũng như Vườn Bảo tồn gen và giống cây thuốc khu vực Nam bộ trong thời gian tới.