Gỡ 'điểm nghẽn' cơ chế trong quản lý an toàn thực phẩm: Không thể chậm trễ

Nhiều bất cập…

Những lỗ hổng trong quản lý an toàn thực phẩm từ gốc đến khâu tiêu thụ đang ngày càng bộc lộ rõ, khi thực phẩm "bẩn" vẫn có thể lưu thông và thậm chí "tuồn vào" các bếp ăn tập thể, những nơi lẽ ra phải được kiểm soát nghiêm ngặt nhất. Điển hình là vụ triệt phá đường dây tiêu thụ 3.600 con lợn mắc dịch tả châu Phi, tương đương gần 300 tấn thịt. Đáng lo ngại, từ đầu năm 2026 đến nay, số thịt này không chỉ lưu thông tại các chợ đầu mối, chợ dân sinh mà còn được cung cấp cho Công ty TNHH thực phẩm Cường Phát – đơn vị cung cấp suất ăn cho một số trường học trên địa bàn Hà Nội.

Hình ảnh lợn dịch, bệnh được các đối tượng thu gom và đưa vào lò mổ. Ảnh: Công an Hà Nội.

Ngay sau đó, ngày 1- 4, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên đã ký văn bản yêu cầu các địa phương tăng cường kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm tại bếp ăn tập thể, đặc biệt là bếp ăn trường học. Bộ Y tế cũng yêu cầu các địa phương xây dựng kế hoạch giám sát thường xuyên và xử lý nghiêm vi phạm. Đáng chú ý, việc huy động phụ huynh, đoàn thể tham gia giám sát tại trường học được xem là giải pháp nhằm tăng tính minh bạch và giám sát xã hội. Tuy nhiên, những giải pháp mang tính chất tình thế này cũng cho thấy một thực tế: công tác quản lý hiện vẫn “chạy theo” xử lý sự cố, thay vì kiểm soát rủi ro từ gốc.

Chính điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn lại toàn bộ khung khổ pháp lý hiện hành. Sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã góp phần thiết lập hành lang pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai lại bộc lộ hàng loạt tồn tại. Nhiều quy định chưa đồng bộ với hệ thống pháp luật, làm giảm tính khả thi. Hệ thống quản lý chưa kiểm soát hiệu quả chất lượng sản phẩm, đặc biệt là thực phẩm chức năng – lĩnh vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đáng chú ý, bộ máy quản lý còn phân tán, thiếu thống nhất, trong khi công tác hậu kiểm chưa được thực hiện thường xuyên. Đây chính là “khoảng trống” khiến thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng vẫn có thể len lỏi ra thị trường, như vụ việc thịt lợn bệnh vừa qua.

Một trong những điểm yếu lớn nhất là công tác hậu kiểm. Việc kiểm tra sau khi doanh nghiệp tự công bố sản phẩm còn mang tính hình thức, thiếu liên tục. Cùng với đó, pháp luật hiện chưa có cơ chế đủ mạnh để xử lý vi phạm, như thu hồi giấy chứng nhận hay tạm dừng dịch vụ công. Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân công bố sản phẩm cũng chưa được ràng buộc rõ ràng, dẫn đến tình trạng “đùn đẩy” khi xảy ra sự cố. Trong bối cảnh đó, việc gần 300 tấn thịt lợn bệnh vẫn có thể “lọt lưới” để đi vào cả bếp ăn trường học không còn là hiện tượng cá biệt mà là hệ quả tất yếu của những lỗ hổng kéo dài.

Chuyển từ “bị động” sang quản lý toàn chuỗi giá trị thực phẩm

Hiện Bộ Y tế đang chủ trì rà soát và hoàn thiện hồ sơ dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi để trình Chính phủ đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026. Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) lần này có ý nghĩa rất quan trọng trong bối cảnh giải quyết những vấn đề thực tiễn mà Luật An toàn thực phẩm năm 2010 chưa có quy định hoặc có quy định nhưng quy định đó không còn phù hợp. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) lần này sẽ chuyển đổi tư duy quản lý từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động, ngăn chặn ngay từ đầu theo nguy cơ; bắt buộc các cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến cho sản phẩm nguy cơ cao; kiểm soát lô hàng nhập khẩu và sản phẩm chế biến sẵn dựa trên nguy cơ và lịch sử doanh nghiệp.

Đoàn kiểm tra liên ngành công tác an toàn thực phẩm (ATTP) của TP Hà Nội kiểm tra bếp ăn tập thể của một đơn vị cung cấp suất ăn trường học. Ảnh minh họa

Đối với định hướng hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước, Bộ Y tế ưu tiên giải pháp phân tách rõ chức năng đánh giá và quản lý nguy cơ. Phương án này được đánh giá cao nhờ khả năng bảo đảm tính nhất quán trong công tác kiểm soát an toàn thực phẩm trên phạm vi toàn quốc. Việc tận dụng tối đa nguồn lực sẵn có sẽ không gây xáo trộn lớn trong hệ thống chính trị, đồng thời đáp ứng đúng mục tiêu quản lý tập trung một đầu mối theo tinh thần Chỉ thị số 17-CT/TW của Ban Bí thư.

Tiếp nối định hướng trên, đối với chính sách quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, cơ quan soạn thảo quyết định lựa chọn giải pháp khắc phục triệt để những hạn chế về mặt nhân lực và tránh sự chồng chéo chức năng với các bộ, ngành liên quan. Theo đó, quy trình quản lý sẽ được thiết lập xuyên suốt, bao phủ từ khâu kiểm soát giới hạn tồn dư trong các yếu tố đầu vào như giống, thức ăn chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật, cho đến giai đoạn sơ chế, thu hoạch, giết mổ và lưu thông đến tận tay người tiêu dùng.

Nhằm phòng ngừa tình trạng sử dụng sai mục đích các chất nguy hại trong sản xuất, khâu kiểm soát nguyên liệu và phụ gia thực phẩm sẽ được thắt chặt thông qua cơ chế quản lý toàn diện. Cơ chế này đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa công tác tiền kiểm, bao gồm khai báo từ khâu nhập khẩu, lưu trữ thông tin khách hàng, công bố tỷ lệ hao hụt, và công tác hậu kiểm với tần suất cao hơn. Sự phối hợp khép kín này là cơ sở quan trọng để các cơ quan chức năng tiến hành truy xuất nguồn gốc nhanh chóng khi phát sinh sự cố.

Việc hoàn thiện một khung pháp lý đồng bộ, hiện đại không chỉ nhằm xử lý dứt điểm tình trạng quản lý phân tán, chồng chéo mà còn nâng cao năng lực chủ động phòng ngừa rủi ro. Trên nền tảng đó, thể chế mới sẽ hướng tới mục tiêu kép: bảo vệ vững chắc sức khỏe Nhân dân, đồng thời tạo động lực để ngành sản xuất thực phẩm sạch, chất lượng cao của Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phương Thu