Gỡ điểm nghẽn, nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng vốn Nhà nước

“Mục tiêu cốt lõi, nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN và khu vực kinh tế Nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79 về vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nhà nước", Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội nhấn mạnh.

Doanh nghiệp Nhà nước cần được "cởi trói"

Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN chia sẻ về những ưu tiên tháo gỡ các điểm nghẽn tái cơ cấu doanh nghiệp. Ảnh: BTC

Sau hơn 3 thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng DNNN đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Nghị quyết số 79 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại DNNN theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nâng cao năng lực quản trị, sử dụng hiệu quả nguồn lực và phát huy vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực chiến lược.

Tuy nhiên, kết quả triển khai thời gian qua vẫn còn khoảng cách khá lớn so với mục tiêu đề ra. Theo Bộ Tài chính, giai đoạn 2021 - 2025, cả nước mới cổ phần hóa được 5 doanh nghiệp với tổng giá trị khoảng 643 tỷ đồng. Đối với công tác sắp xếp doanh nghiệp, trong 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án giai đoạn 2021 - 2025, có 6 doanh nghiệp đã hoàn thành sáp nhập, 2 doanh nghiệp đang thực hiện giải thể. Về thoái vốn Nhà nước, trong tổng số 146 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn, mới chỉ có 19 doanh nghiệp hoàn thành, đạt khoảng 13% kế hoạch giai đoạn 2022 - 2025...

Những con số trên cho thấy quá trình tái cơ cấu DNNN đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn cả về cơ chế, chính sách lẫn khâu tổ chức thực hiện.

Ông Nguyễn Tuấn Linh, Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính)

Tại Hội thảo "Tái cơ cấu DNNN: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền phong tổ chức ngày 21/7, ông Nguyễn Tuấn Linh, Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) cho biết, hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021 - 2025 không đạt mục tiêu đề ra.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu. "Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa" ông Nguyễn Tuấn Linh cho biết.

Sang giai đoạn 2026 - 2030, việc tái cơ cấu DNNN sẽ được triển khai theo các định hướng mới từ Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Kết luận 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.

“Trọng tâm, tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, tách bạch chức năng quản lý Nhà nước với chức năng chủ sở hữu; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính; phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước vào các dự án trọng điểm; đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp”, ông Nguyễn Tuấn Linh nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp, Bộ Công Thương.

Theo ông Nguyễn Ngọc Anh, Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là yêu cầu phải hoàn tất việc xử lý tài chính và phê duyệt phương án sử dụng đất trước khi thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp.

Đơn cử, quá trình cổ phần hóa Tổng Công ty Giấy Việt Nam đã được triển khai từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất do vướng mắc liên quan Dự án bột giấy Phương Nam cùng nhiều vấn đề tài chính tồn đọng. “Đến năm 2025 mới có Nghị quyết của Quốc hội và năm 2026 Chính phủ mới ban hành nghị quyết để tiếp tục xử lý các tồn tại”, ông Nguyễn Ngọc Anh nêu.

Bên cạnh đó, việc xây dựng và phê duyệt phương án sử dụng đất giữa doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu và chính quyền địa phương còn thiếu sự phối hợp đồng bộ. Không ít địa phương đến nay vẫn chưa hoàn thành việc phê duyệt phương án sử dụng đất của doanh nghiệp, khiến tiến độ cổ phần hóa bị kéo dài.

Hiện, Bộ Công Thương chỉ còn quản lý một số doanh nghiệp quy mô nhỏ, nhưng phần lớn đều đang tồn tại những khó khăn về tài chính hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh kém hiệu quả. Trong khi đó, Bộ Công Thương không có đầy đủ công cụ để trực tiếp xử lý, hỗ trợ hoặc tái cơ cấu các doanh nghiệp này. Càng để kéo dài thì càng khó khăn, đặc biệt với những doanh nghiệp mà Bộ không còn nắm quyền chi phối.

“Điểm nghẽn lớn nhất là làm sao đẩy nhanh việc chuyển giao doanh nghiệp và hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng chuyên nghiệp. Chúng tôi mong thời gian tới sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) để chuẩn hóa công tác quản trị, đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại và nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN còn lại”, ông Nguyễn Ngọc Anh đề xuất.

Nâng cao năng lực quản trị và kiến tạo

Nhiều chuyên gia cho rằng, mục tiêu cơ cấu lại DNNN hiện không chỉ dừng ở sắp xếp, tinh gọn mà chuyển sang nâng cao năng lực quản trị và kiến tạo để doanh nghiệp phát triển hiệu quả hơn, đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế.

Ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội XVI.

Theo ông Phan Đức Hiếu, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu DNNN. “Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN và khu vực kinh tế Nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79”, ông Phan Đức Hiếu chia sẻ.

Ủy Ban kinh tế và tài chính Quốc hội đề xuất một số nhóm giải pháp trọng tâm, đó là, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai, những "nút thắt" kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ban hành cơ chế xử lý dứt điểm, thậm chí nghiên cứu một Nghị quyết đặc thù nhằm tháo gỡ các tồn đọng này. “Nhóm giải pháp tiếp theo, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực”, ông Phan Đức Hiếu đề xuất.

Ủy Ban kinh tế và tài chính Quốc hội cũng cho rằng, cần chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.

Trên cơ sở đó, cần sớm nâng cấp Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư Nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN giai đoạn 2026 - 2030.

Cần cơ chế đặc thù hoặc Nghị quyết riêng xử lý vướng mắc

Có 3 vấn đề lớn nhất trong quá trình tái cơ cấu là cơ chế về tài chính, nguồn vốn và đất đai. Nếu có giải pháp đồng bộ, đặc biệt các cơ chế đặc thù hoặc Nghị quyết riêng để xử lý các vướng mắc tồn đọng, quá trình cổ phần hóa và cơ cấu lại DNNN sẽ được đẩy nhanh và hiệu quả hơn.

Đối với Vinachem, đặc thù của ngành hóa chất là nhu cầu vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi vốn dài, trong khi các dự án đều phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Doanh nghiệp rất cần các nguồn vốn trung và dài hạn ổn định để triển khai các dự án chiến lược.

Chúng tôi kiến nghị sớm hình thành các khu công nghiệp hóa chất tập trung gắn với quy hoạch địa phương. Khi có quỹ đất phù hợp, doanh nghiệp sẽ phát huy hiệu quả liên kết chuỗi, giảm chi phí logistics, tăng năng lực xử lý môi trường và ứng phó sự cố hóa chất, qua đó nâng cao sức cạnh tranh.

Đổi mới quản trị theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra

Đối với VEC, điểm đột phá lớn nhất chính là việc được tăng vốn điều lệ. Trước đây, vốn điều lệ của VEC chỉ hơn 1.100 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp quản lý, đầu tư các dự án hạ tầng quy mô rất lớn.

VEC đang triển khai nhiều dự án trọng điểm như mở rộng tuyến Cầu Giẽ - Ninh Bình, dự án mở rộng Thành phố Hồ Chí Minh - Long Thành - Dầu Giây, mở rộng tuyến Nội Bài - Lào Cai và đang đầu tư tuyến vành đai 4 Hà Nội. Từ thực tế đó, chúng tôi cho rằng, khi tái cơ cấu được thực hiện đúng hướng và đồng bộ, đặc biệt tháo gỡ nút thắt về nguồn lực tài chính, doanh nghiệp sẽ có điều kiện phát huy hiệu quả, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Chúng tôi đánh giá cao những đổi mới trong chính sách quản lý DNNN thời gian gần đây, đặc biệt là Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp và các Nghị định hướng dẫn. Các quy định mới tập trung vào những nội dung lớn như: Tăng cường năng lực tài chính; đổi mới quản trị theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; và tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.