Gỡ khó, đẩy nhanh tiến độ các dự án giao thông trọng điểm

Khắc phục những khó khăn về nguồn vật liệu xây dựng, Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì đang được nhà thầu khẩn trương thi công.

Kỳ I: Nhận diện khó khăn, vướng mắc

32 dự án giao thông quan trọng đang được triển khai trên địa bàn tỉnh không chỉ mang kỳ vọng hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng mà còn tạo động lực mở rộng không gian phát triển, kết nối vùng và thu hút đầu tư. Thế nhưng, phía sau khí thế thi công trên nhiều công trường vẫn còn không ít điểm nghẽn cần tháo gỡ. Từ giải phóng mặt bằng (GPMB), xác định nguồn gốc đất, bố trí tái định cư đến thiếu hụt vật liệu xây dựng, di dời hạ tầng kỹ thuật... đều đang tác động trực tiếp đến tiến độ thi công và giải ngân vốn đầu tư công. Việc nhận diện đúng những khó khăn này là cơ sở để tỉnh tập trung tháo gỡ, đưa các công trình trọng điểm tăng tốc trong thời gian tới.

Từ nút thắt mặt bằng

Theo kế hoạch, năm 2026 toàn tỉnh triển khai 32 dự án giao thông quan trọng. Tuy nhiên, đến hết tháng 6, tiến độ giải ngân vẫn ở mức thấp. Một trong những nguyên nhân chủ yếu được các chủ đầu tư chỉ ra là công tác GPMB chưa đáp ứng yêu cầu tiến độ. Đây không còn là câu chuyện riêng của một dự án mà là điểm nghẽn phổ biến tại hầu hết các công trình giao thông trọng điểm.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và triển khai các quy định mới của Luật Đất đai, nhiều địa phương phải đồng thời kiện toàn tổ chức, hoàn thiện quy trình và ban hành các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Trong khi đó, việc xác định nguồn gốc đất, kiểm đếm tài sản, lập và phê duyệt phương án bồi thường đối với nhiều trường hợp có lịch sử sử dụng đất phức tạp đòi hỏi nhiều thời gian hơn so với dự kiến.

Đến nay, tỉnh mới ban hành hệ số điều chỉnh giá đất đối với đất nông nghiệp, còn đối với đất phi nông nghiệp vẫn phải thực hiện quy trình xác định giá đất cụ thể. Đây là thủ tục kéo dài nhiều năm qua, khiến các đơn vị làm công tác bồi thường chưa có cơ sở lập, thẩm định và phê duyệt phương án, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ bàn giao mặt bằng của nhiều dự án.

Thực tế tại dự án Hạ tầng giao thông kết nối vùng Thủ đô cho thấy rõ điều đó. Dù các nhà thầu đã huy động tối đa nhân lực, thiết bị, thi công đồng thời nền đường, cầu và hệ thống thoát nước trên phần mặt bằng được bàn giao, nhưng toàn tuyến mới nhận được khoảng 60% mặt bằng. Theo đồng chí Hoàng Trọng Linh - Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển quỹ đất khu vực Vĩnh Phúc, khoảng 10km còn lại vẫn đang vướng nhiều trường hợp có nguồn gốc đất phức tạp: Nhà ở xây dựng trên đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp; diện tích đất rừng bị người dân xâm canh từ nhiều năm; tài sản phát sinh trên đất; nhiều trường hợp chưa xác định được đầy đủ hồ sơ pháp lý. Mỗi hồ sơ đều phải rà soát, đối thoại, xác minh theo đúng quy định nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân trước khi bàn giao mặt bằng.

Không chỉ khu vực Vĩnh Phúc, ở dự án cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu, dù tỷ lệ bàn giao mặt bằng đã đạt khoảng 97%, song phần diện tích còn lại lại chính là những vị trí khó nhất. Theo ông Nguyễn Trường Huy - Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án khu vực Hòa Bình, việc xác minh nguồn gốc đất gặp nhiều khó khăn do biến động sử dụng đất qua nhiều thời kỳ, hồ sơ địa chính chưa đồng bộ, nhiều diện tích chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc có chênh lệch giữa thực tế và hồ sơ. Bên cạnh đó, một số hộ dân chưa đồng thuận với phương án bồi thường hoặc đang chờ bố trí tái định cư nên chưa bàn giao mặt bằng.

Điểm chung của các dự án là phần mặt bằng còn lại tuy không lớn về diện tích nhưng lại tập trung ở những chỗ phức tạp nhất. Chỉ cần vài chục mét chưa được bàn giao cũng có thể làm gián đoạn dây chuyền thi công, ảnh hưởng tiến độ của cả tuyến.

Đến điểm nghẽn trên công trường

Nếu GPMB quyết định việc có thể triển khai thi công hay không, thì nguồn vật liệu xây dựng và công tác di dời hạ tầng kỹ thuật lại quyết định tiến độ và nhịp độ thi công của mỗi công trình. Thực tế tại nhiều dự án cho thấy, ngay cả khi đã có mặt bằng, nhà thầu vẫn phải thi công cầm chừng hoặc điều chỉnh kế hoạch do thiếu vật liệu, chi phí đầu vào tăng cao hoặc chưa thể xử lý dứt điểm hệ thống điện, nước, viễn thông nằm trong phạm vi dự án.

Dự án Hạ tầng giao thông kết nối vùng Thủ đô là một ví dụ điển hình. Đại diện lãnh đạo Ban Quản lý dự án khu vực Vĩnh Phúc thông tin: Với quy mô gần 27km, dự án cần khoảng 700.000m3 đất đắp cùng khối lượng lớn đá cấp phối và các loại vật liệu xây dựng khác. Tuy nhiên, trong khi nhu cầu vật liệu của nhiều dự án hạ tầng cùng tăng mạnh thì nguồn cung trên địa bàn lại hạn chế, giá vật liệu thực tế cao hơn đáng kể so với đơn giá trong dự toán. Không chỉ vậy, việc chưa được bổ sung bãi đổ thải và điểm tập kết vật liệu khiến các nhà thầu phải tận dụng quỹ đất dọc tuyến hoặc thuê đất của người dân để chứa vật liệu, làm phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến tổ chức thi công. Đây là khó khăn tồn tại trong thời gian dài nhưng đến nay vẫn chưa được tháo gỡ triệt để.

Qua đánh giá của ngành chức năng, năng lực sản xuất và cung ứng vật liệu trên địa bàn cơ bản đáp ứng được nhiều loại vật liệu xây dựng, tuy nhiên, 3 nhóm vật liệu thông thường gồm cát xây dựng, đá xây dựng và đất san lấp đang thiếu hụt nghiêm trọng. Số liệu dự báo năm 2026, nhu cầu đá xây dựng của tỉnh khoảng 10,7 triệu m3, trong khi năng lực khai thác hiện chỉ đạt khoảng 10 triệu m3. Đối với cát xây dựng, nhu cầu khoảng 7,5 triệu m3 nhưng tổng công suất khai thác mới đạt hơn 2 triệu m3, tức còn thiếu khoảng 5,5 triệu m3. Đáng lo ngại hơn, nhu cầu đất san lấp được dự báo lên tới 25,4 triệu m3 nhưng năng lực khai thác hiện chỉ khoảng 9,7 triệu m3, thiếu gần 15,6 triệu m3.

Bên cạnh vật liệu, công tác di dời hạ tầng kỹ thuật cũng đang trở thành điểm nghẽn tại nhiều dự án. Ở Tiểu dự án GPMB thuộc Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì, việc di chuyển đường điện, đường ống cấp nước, hệ thống cáp viễn thông phải thực hiện qua nhiều đơn vị quản lý khác nhau với cơ chế xử lý không thống nhất. Có đơn vị thống nhất nhận bồi thường bằng tài sản, có đơn vị đề nghị bồi thường bằng tiền, trong khi theo quy định mới của Luật Đường bộ năm 2024, một số công trình hạ tầng kỹ thuật phải do chính đơn vị quản lý tự bố trí kinh phí để di dời. Sự khác biệt về cơ chế và trình tự thực hiện khiến quá trình phối hợp kéo dài, làm chậm tiến độ bàn giao mặt bằng sạch để thi công đồng bộ.

Không chỉ các chủ đầu tư, các nhà thầu cũng đang chịu sức ép lớn từ biến động của thị trường vật liệu xây dựng. Đại diện đơn vị thi công cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu cho biết, giá nhiên liệu tăng đã kéo theo chi phí vận hành máy móc, vận chuyển vật liệu và tổ chức thi công tăng mạnh. Giá cát, đá, thép liên tục biến động trong khi nguồn cung ngày càng khan hiếm, đặc biệt là cát tự nhiên đáp ứng yêu cầu sản xuất bê tông cường độ cao. Nhiều mỏ vật liệu có trữ lượng hạn chế hoặc chưa hoàn tất thủ tục pháp lý, dẫn đến khoảng cách vận chuyển xa hơn, chi phí đội lên và ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch thi công.

Nhìn tổng thể, những khó khăn trong triển khai các dự án giao thông trọng điểm hiện nay chủ yếu xuất phát từ hai điểm nghẽn lớn là GPMB và bảo đảm các điều kiện phục vụ thi công. Đây đều là những vấn đề liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành và đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền địa phương, chủ đầu tư, đơn vị thi công cùng sự đồng thuận của người dân. Khi những nút thắt này được tháo gỡ, không chỉ tiến độ từng dự án được cải thiện mà còn tạo điều kiện đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công, phát huy hiệu quả các công trình hạ tầng chiến lược, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế của tỉnh.