Gỡ nút thắt chính sách để thúc đẩy điện tái tạo và lưu trữ năng lượng

Những nội dung này được các diễn giả chia sẻ tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo & lưu trữ (BESS): Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp” diễn ra chiều 21/4 tại Hà Nội.

Nhiều vướng mắc cần tháo gỡ

Phát biểu khai mạc, ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, Việt Nam đang thể hiện cam kết mạnh mẽ trong chuyển đổi năng lượng, hướng tới phát triển các nguồn năng lượng sạch, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng cho phát triển kinh tế - xã hội.

Nghị quyết số 253/2025/QH15 về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 đã đặt nền tảng quan trọng cho việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), cho phép doanh nghiệp chủ động tiếp cận nguồn điện sạch với cơ chế giao dịch minh bạch và phù hợp thông lệ quốc tế. Đồng thời, yêu cầu phát triển hạ tầng lưu trữ năng lượng cũng được nhấn mạnh nhằm nâng cao khả năng hấp thụ điện tái tạo và bảo đảm vận hành hệ thống điện ổn định.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao kéo theo nhu cầu điện dự kiến tăng 10 - 12% mỗi năm, áp lực bảo đảm nguồn cung ngày càng lớn. Cùng với đó, các biến động địa chính trị toàn cầu khiến giá nhiên liệu như than, dầu, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) biến động khó lường, gia tăng rủi ro cho an ninh năng lượng.

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

“Các tiêu chuẩn quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), môi trường - xã hội - quản trị (ESG) hay yêu cầu về chuỗi cung ứng xanh đang trở thành ‘giấy phép thông hành’ để doanh nghiệp duy trì đơn hàng và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Phòng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo ông Phòng, dù tiềm năng lớn, việc triển khai điện tái tạo và lưu trữ năng lượng vẫn gặp nhiều vướng mắc. Nhiều doanh nghiệp còn lúng túng trong lựa chọn mô hình hợp đồng DPPA, chưa rõ cơ chế chi phí và phân chia trách nhiệm giữa các bên. Đây là vấn đề cấp bách cần tháo gỡ để cơ chế này thực sự phát huy hiệu quả.

Ở góc độ doanh nghiệp và hiệp hội, ông Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho rằng, xanh hóa trong khu công nghiệp không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Trong khi đó, việc chia sẻ điện mặt trời tự sản tự tiêu giữa các nhà máy trong cùng khu công nghiệp vẫn gặp rào cản pháp lý.

“Một nhà máy có dư điện mặt trời vẫn chưa thể bán trực tiếp cho nhà máy khác, trong khi cơ chế thanh toán là yếu tố sống còn với dòng tiền doanh nghiệp”, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam nói.

Từ đó, ông Tuấn đề xuất mở rộng DPPA nội khu thông qua đường dây riêng, hình thành các mô hình vi lưới điện với sự tham gia điều phối của chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ như hợp đồng thông minh trên nền tảng công nghệ chuỗi khối (blockchain) sẽ giúp minh bạch hóa giao dịch và tối ưu vận hành.

Ông Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam.

Liên quan đến lưu trữ năng lượng, ông Tuấn nhấn mạnh vai trò của hệ thống pin lưu trữ (BESS) trong việc nâng cao tính tự chủ và giảm rủi ro cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, cơ chế giá và khung tài chính cho BESS vẫn chưa rõ ràng.

Cần sớm có cơ chế giá cho BESS ở cấp độ khu công nghiệp, đồng thời phát triển các kênh huy động vốn như trái phiếu xanh, tín dụng xanh để khơi thông nguồn lực.

Ở góc nhìn chuyên gia, ông Trần Huỳnh Ngọc - Chuyên gia cao cấp năng lượng tái tạo tại Amperes thuộc Alluvium Group cho rằng, việc áp dụng cơ chế giá điện hai thành phần là xu hướng tất yếu nhằm minh bạch chi phí và phản ánh đúng bản chất hệ thống điện.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng lưu ý tác động ngắn hạn đến bài toán tài chính của doanh nghiệp. “Khi chuyển sang cơ chế giá điện hai thành phần, giá năng lượng có thể giảm 21 - 25%, làm thay đổi hoàn toàn cách tính hiệu quả đầu tư, khiến nhiều dự án điện mặt trời và DPPA phải tạm thời chững lại”, ông Ngọc phân tích.

Để khắc phục, ông Ngọc đề xuất cần tái cấu trúc chi phí dịch vụ hệ thống điện nhằm tránh tình trạng “trả phí hai lần”, đồng thời minh bạch lộ trình giá điện và tăng cường hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà.

Về dài hạn, các công cụ như thị trường carbon hay tín chỉ xanh sẽ giúp nâng cao sức cạnh tranh của năng lượng tái tạo. Cơ chế giá hai thành phần có thể làm chậm đà phát triển của thị trường năng lượng tái tạo trong ngắn hạn, nhưng là bước đi cần thiết để thị trường điện vận hành minh bạch và bền vững hơn.

Hoàn thiện khung chính sách, mở rộng thị trường điện xanh

Ở góc độ cơ quan quản lý, bà Phan Thị Thu Thủy - đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho biết, Bộ đã xây dựng và trình Chính phủ dự thảo nghị định sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến cơ chế DPPA.

Định hướng hoàn thiện chính sách tập trung vào 4 trụ cột. Thứ nhất, mở rộng đối tượng tham gia, bao gồm các trung tâm dữ liệu, hạ tầng giao thông điện hóa và đơn vị bán lẻ điện trong khu công nghiệp, nhưng đi kèm yêu cầu kiểm soát kỹ thuật chặt chẽ.

Thứ hai, làm rõ vai trò và trách nhiệm của đơn vị bán lẻ điện trong khu, cụm công nghiệp nhằm minh bạch chi phí và tránh độc quyền cục bộ.

Bà Phan Thị Thu Thủy - đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương).

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế giá theo hướng thị trường, cho phép các bên chủ động đàm phán, đồng thời Nhà nước giữ vai trò giám sát. Thứ tư, kiểm soát biến động chi phí trong hợp đồng dài hạn, trong đó đề xuất khống chế mức bù chênh lệch thanh toán tối đa 5%.

“Để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp trên cơ sở minh bạch thông tin và tuân thủ các quy tắc thị trường. Chúng tôi cam kết tiếp tục lắng nghe, ghi nhận những ý kiến của đại diện các doanh nghiệp”, bà Thủy khẳng định.

Tại diễn đàn, các ý kiến đều thống nhất rằng, điện tái tạo và lưu trữ năng lượng không chỉ là xu hướng mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc hoàn thiện khung pháp lý cho DPPA, phát triển hệ thống lưu trữ BESS và xây dựng cơ chế giá điện phù hợp được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho hệ sinh thái năng lượng xanh ổn định, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn tới.