Gỡ 'vòng siết kép', giữ đường xuất khẩu cho thủy sản Việt

Những diễn biến mới nhất trong trung tuần tháng 8/2026 cho thấy áp lực lên doanh nghiệp (DN) thủy sản đang tăng thêm. Ngoài thuế quan, phòng vệ thương mại và cạnh tranh, DN còn vướng nhiều điểm nghẽn trong nước.

Ngoài bị siết, trong còn vướng

Sức ép đang đến dồn dập hơn khi thị trường Mỹ vừa có động thái mới với cá tra Việt Nam. Như hôm 12/8, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) công bố kết quả cuối cùng đợt rà soát hành chính lần thứ 21 (POR21) đối với lệnh thuế chống bán phá giá cá tra, cá basa đông lạnh của Việt Nam, giai đoạn từ ngày 1/8/2023 đến 31/7/2024.

DN thủy sản vừa chịu sức ép từ thị trường xuất khẩu, vừa phải tháo gỡ những điểm nghẽn trong nước để giữ sức cạnh tranh.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep), mức thuế của các DN thuộc diện rà soát tăng đáng kể so với kết quả sơ bộ công bố hồi tháng 2/2026. Bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký VASEP, nhận định mức thuế mới sẽ khiến xuất khẩu (XK) cá tra Việt Nam sang Mỹ đối mặt thêm nhiều sức ép trong thời gian tới.

Không riêng cá tra, tôm Việt cũng đang chịu sức ép về thuế tại thị trường này. Việt Nam đang chịu thuế Section 301 ở mức 12,5%, cao hơn mức 10% của Ecuador và Ấn Độ. Chênh lệch này tiếp tục thu hẹp lợi thế cạnh tranh của tôm Việt Nam tại Mỹ.           

Đáng chú ý, sức ép bên ngoài xuất hiện đúng lúc DN phải đối mặt với chi phí nguyên liệu, sản xuất và logistics. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, hồ sơ xuất khẩu tại Mỹ, EU và những thị trường lớn cũng ngày càng cao. Khi thuế và chi phí cùng tăng, khả năng cạnh tranh không còn phụ thuộc đơn thuần vào chất lượng hay giá bán của sản phẩm.

Trong khi DN đang tìm cách thích ứng với sức ép từ thị trường Mỹ, những vướng mắc trong nước cũng bắt đầu bộc lộ rõ hơn. Một vấn đề mới là cách xác định tỷ giá trên hóa đơn điện tử đối với hàng hóa XK bằng ngoại tệ.

Thuế cá tra tại Mỹ vừa tăng theo kết quả POR21, trong khi tôm Việt chịu Section 301 cao hơn Ecuador và Ấn Độ. Đầu ra chịu sức ép, còn chi phí và yêu cầu truy xuất tiếp tục tăng, khiến dư địa cạnh tranh ngày càng hẹp.

Trong văn bản gửi Bộ Tài chính ngày 12/8, Vasep cho biết từ ngày 1/7/2026, khi Nghị định 252/2026/NĐ-CP và Nghị định 254/2026/NĐ-CP có hiệu lực, cùng một giao dịch XK có thể phải duy trì hai giá trị quy đổi sang đồng Việt Nam theo hai cơ sở tỷ giá khác nhau. 

Theo đó, một tỷ giá dùng để thể hiện trên hóa đơn theo quy định thuế, hải quan, trong khi tỷ giá khác phục vụ ghi nhận kế toán, nên số liệu có thể chênh lệch. Với DN có lượng giao dịch lớn, việc này kéo theo điều chỉnh phần mềm, cập nhật tỷ giá và tăng đối chiếu giữa hóa đơn, hồ sơ hải quan, sổ kế toán. Dữ liệu không khớp còn khiến DN phải giải trình nguyên nhân và cách xử lý, làm tăng thêm chi phí vận hành.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Vasep, lưu ý chi phí hệ thống và nhân sự phát sinh là đáng kể, trong khi DN vẫn chưa có hướng dẫn đầy đủ về cách xử lý chênh lệch giữa các hệ thống dữ liệu. Tác động của chênh lệch tỷ giá đến doanh thu tính thuế thu nhập DN, hoàn thuế giá trị gia tăng và các chỉ tiêu phục vụ thanh tra, kiểm tra cũng chưa được làm rõ.

Vasep đề nghị Bộ Tài chính sớm có hướng dẫn thống nhất, đơn giản hóa tỷ giá trên hóa đơn XK bằng ngoại tệ. Hiệp hội cũng kiến nghị làm rõ cách xử lý các hóa đơn đã lập và tác động của chênh lệch tỷ giá đến các chỉ tiêu thuế.

Đây là hệ quả của sự thiếu đồng bộ giữa các quy định: một giao dịch phải duy trì nhiều cách tính, hệ thống dữ liệu và bước đối chiếu. Với ngành có biên lợi nhuận thấp, những chi phí này có thể nhanh chóng bào mòn sức cạnh tranh.

Lấp khoảng trống, mở dư địa cạnh tranh

Không chỉ tỷ giá, các DN thủy sản còn đối diện khoảng trống pháp lý trong an toàn thực phẩm. Giữa tháng 8, góp ý Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, Vasep cho rằng chưa có quy định về chuyển mục đích sử dụng hàng nhập khẩu để chế biến, gia công XK sang tiêu dùng nội địa và ngược lại. 

Hiệp hội này đề xuất cho phép chuyển mục đích sử dụng, giao Chính phủ quy định trình tự, thủ tục kiểm tra, cấp phép, giúp DN linh hoạt khi đơn hàng thay đổi.    

Vướng mắc khác liên quan đến dư lượng hóa chất và kháng sinh. Theo Vasep, Việt Nam còn thiếu ngưỡng chấp nhận đối với một số chất được phép sử dụng nhưng chưa có mức dư lượng tối đa (MRL). Với các chất cấm, cũng cần có ngưỡng tham chiếu hoặc nguyên tắc xử lý rõ ràng.

Điều này có thể tạo nghịch lý khi hàng đủ điều kiện xuất sang Nhật Bản, Mỹ, EU nhưng vẫn có thể khó lưu hành trong nước do dư lượng chưa có quy định. Vasep đề xuất bổ sung MRL và ngưỡng tham chiếu theo thông lệ quốc tế, giúp DN chủ động kiểm soát từ nguyên liệu.

Những vướng mắc trên cho thấy bài toán của thủy sản Việt không chỉ là tìm thêm thị trường. Khi bên ngoài xuất hiện thêm thuế và rào cản, bên trong càng cần giảm những khoản chi phí không tạo ra giá trị cho sản phẩm.

Từ nay đến cuối năm, các DN thủy sản phải cùng lúc chịu sức ép từ thuế quan, phòng vệ thương mại, chi phí và cạnh tranh nguồn cung. Các thị trường lớn cũng ngày càng siết yêu cầu về hồ sơ và truy xuất nguồn gốc.

Trong tình thế này, hỗ trợ DN không thể chỉ dừng ở xúc tiến thương mại hay mở thêm thị trường. Một hướng quan trọng khác là giảm “ma sát” ngay trong nước, từ quy định, thủ tục đến cách các cơ quan quản lý sử dụng dữ liệu.

Tỷ giá, an toàn thực phẩm và những khoảng trống pháp lý đang làm tăng chi phí tuân thủ. Gỡ các điểm nghẽn trong nước là cách nhanh nhất để mở thêm dư địa cạnh tranh cho DN thủy sản.

Trước mắt, những quy định mới đã phát sinh vướng mắc cần được hướng dẫn thống nhất, tránh để doanh nghiệp tự diễn giải hoặc áp dụng khác nhau. Với những khoảng trống pháp lý, cần xác lập nguyên tắc xử lý rõ thay vì chờ đến khi phát sinh vụ việc mới tìm cách giải quyết.

Giới chuyên gia nhấn mạnh cần rà soát đồng bộ các quy định về thuế, hải quan, kế toán và an toàn thực phẩm để các DN không phải duy trì nhiều lớp dữ liệu. Đồng thời, đẩy mạnh liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, giảm việc khai báo, đối chiếu và giải trình trùng lặp, qua đó thực sự giảm chi phí cho DN.

Ông Nguyễn Hoài Nam cho biết Vasep đang kiến nghị các bộ, ngành xử lý thêm những vấn đề liên quan thủ tục hành chính, tín dụng cho sản xuất - XK, hoàn thuế VAT và rào cản thị trường. Đây đều là những yếu tố tác động trực tiếp đến dòng tiền và khả năng duy trì đơn hàng của DN.

DN thủy sản Việt khó kiểm soát thuế của Mỹ hay sức cạnh tranh từ Ecuador, Ấn Độ, nhưng có thể giảm bất lợi trong nước. Quy định rõ, thủ tục liên thông và kịp thời lấp khoảng trống pháp lý sẽ giúp DN giảm chi phí, tăng khả năng cạnh tranh.

“Vòng siết kép” vì vậy cần được tháo từ cả hai phía: DN nâng sức cạnh tranh, đa dạng thị trường; cơ quan quản lý nhanh chóng gỡ điểm nghẽn, giảm chi phí trong nước. Mỗi nút thắt được tháo cũng là thêm dư địa để thủy sản Việt giữ thị trường và đường XK.