Góc khuất của thung lũng Silicon, tâm trạng lo sợ của những người kiến tạo cách mạng công nghệ

Thung lũng Silicon từ lâu đã được xem là biểu tượng của đổi mới, nơi những kỹ sư, nhà sáng lập và chuyên gia công nghệ kiến tạo những sản phẩm làm thay đổi nền kinh tế toàn cầu.

Nhưng phía sau những khoản đầu tư hàng tỷ USD, những đợt IPO đình đám và cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) đang tăng tốc, một nghịch lý ngày càng rõ: Những người trực tiếp kiến tạo cuộc cách mạng công nghệ cũng đang trở thành những người bất an nhất trước tương lai mà chính họ góp phần tạo ra.

Nếu công việc bị AI tự động hóa, tôi sẽ là ai?

Các chuyên gia trị liệu tại Silicon Valley cho biết, những vấn đề mà người lao động công nghệ tìm đến họ đang thay đổi đáng kể. Nếu vài năm trước, câu chuyện chủ yếu xoay quanh tình trạng kiệt sức vì làm việc quá nhiều, cạnh tranh khốc liệt và thiếu cân bằng giữa công việc với cuộc sống, thì nay nỗi lo đã đi sâu hơn: Nếu công việc bị AI tự động hóa, tôi sẽ là ai? Tôi có phải người tiếp theo mất việc? Và sự nghiệp của tôi sẽ đi về đâu trong 20 năm tới?

Đằng sau sự thay đổi đó là một thị trường lao động công nghệ đang biến động mạnh. Theo thống kê của trang Layoffs.fyi, hơn 120.000 việc làm trong ngành công nghệ đã bị cắt giảm trên toàn cầu trong năm 2026. Những tập đoàn lớn tại Silicon Valley như Meta, Google, Oracle, Salesforce và Amazon đều đã thực hiện các đợt sa thải hàng trăm, thậm chí hàng nghìn nhân viên cùng lúc.

Những con số về tâm lý người lao động cũng đáng chú ý không kém. Một khảo sát với 8.200 nhân viên công nghệ do Lenny's Newsletter thực hiện cho thấy tỷ lệ người tham gia cho biết họ bị kiệt sức tăng từ 44,4% lên 55,7% chỉ trong một năm, trong khi mức độ lạc quan về sự nghiệp giảm từ 54,8% xuống 48,7%. Đây không còn đơn thuần là câu chuyện về áp lực cá nhân, mà phản ánh một sự thay đổi sâu sắc trong tâm lý của lực lượng lao động đang đứng ở trung tâm của nền kinh tế công nghệ.

Điều đặc biệt là AI không chỉ tạo ra nỗi lo đối với những người có nguy cơ mất việc. Nó còn đặt những người tạo ra công nghệ này trước một nghịch lý khó xử. Nhà trị liệu Annie Wright gọi đó là "sự dằn vặt do đồng lõa” – khi một kỹ sư tham gia đào tạo mô hình AI rồi chứng kiến chính công nghệ đó thay thế đồng nghiệp; một nhà quản lý sản phẩm đưa một tính năng AI ra thị trường và tính năng ấy khiến ba đồng nghiệp trở nên dư thừa; hay một nhà sáng lập huy động vốn để phát triển một công cụ có khả năng làm thay đổi cả một ngành nghề. Họ không chỉ lo sợ AI, mà còn phải đối diện với cảm giác mình đã góp phần tạo ra sự thay đổi đang khiến người khác mất việc và tổn thương.

Đây là điểm đáng suy ngẫm nhất của cuộc cách mạng AI. Công nghệ thường được nhìn từ góc độ năng suất, vốn đầu tư, doanh thu và giá trị thị trường. Nhưng phía sau những chỉ số đó là con người – những người vừa tạo ra công nghệ, vừa phải thích nghi với những hệ quả của nó.

Với những người bị sa thải, lựa chọn không phải lúc nào cũng đơn giản. Nick Sanchez, nhà sáng lập Silicon Valley Therapy, cho biết trong số 25 khách hàng của ông có 6 người đã mất việc trong hai năm qua và phần lớn trong số này thất nghiệp từ 6 tháng trở lên. Một số tìm việc theo hợp đồng, trong khi những người khác chuyển sang các công ty nhỏ hơn, doanh nghiệp ngoài lĩnh vực công nghệ hoặc thậm chí bắt đầu một công việc hoàn toàn mới.

Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ ngay cả những người chưa mất việc cũng đang phải chuẩn bị cho một tương lai khác.

Chuyên gia Josh Altman, người đã từng tư vấn cho nhiều nhân sự công nghệ tại New York, cho biết một số khách hàng của ông rất hào hứng với sức mạnh mà AI mang lại. Một kỹ sư cấp cao thậm chí nói rằng mình không còn cảm thấy là một kỹ sư mà giống như một “pháp sư” khi có thể tạo ra mọi thứ ở một cấp độ mới. Tuy nhiên, đáng chú ý là mọi kỹ sư cấp cao trong nhóm khách hàng của Altman, những người có hơn 10 năm kinh nghiệm tại các công ty hàng đầu, đều tin rằng họ sẽ không còn làm nghề kỹ sư sau một thập niên nữa.

Nỗi bất an ấy đang làm thay đổi cách một bộ phận nhân sự công nghệ nhìn nhận về sự nghiệp. Một số người lựa chọn rời khỏi các công ty lớn, chuyển ra nước ngoài hoặc tìm một cuộc sống ít áp lực hơn. Có người từng kiếm được hàng triệu USD nhưng vẫn quyết định nghỉ việc để tự kinh doanh. Những người khác tìm đến các doanh nghiệp có sứ mệnh mà họ cảm thấy có ý nghĩa hơn, chẳng hạn lĩnh vực điều trị ung thư hay bảo vệ môi trường.

Ở một góc độ khác, nhà tâm lý học Ross Nelson tại Palo Alto và San Mateo nhận thấy, nhiều nhân sự công nghệ coi công việc là một phần quan trọng trong giá trị của bản thân. Chức danh, mức lương, tên tuổi công ty, tốc độ thăng tiến hay những thành tích đạt được đều trở thành thước đo để họ đánh giá chính mình. Vì thế, khi công việc thay đổi hoặc không còn như trước, họ có thể cảm thấy mất phương hướng, ngay cả khi không gặp khó khăn tài chính.

Một nghịch lý khác xuất hiện ở những người có thể trở nên rất giàu có sau khi công ty IPO. Nhà trị liệu Annie Wright gọi đây là “lo âu thanh khoản”: Tài sản trên giấy có thể trị giá hàng triệu USD, nhưng chủ sở hữu chưa thể bán cổ phần để biến số tài sản đó thành tiền sử dụng được. Họ biết mình giàu, nhưng chưa thực sự có tiền trong tay.

Sau đó là một nghịch lý khác, gọi là “nghịch lý đích đến”. Nhiều người từng coi IPO là đích đến, là phần thưởng cuối cùng cho nhiều năm làm việc miệt mài, nhưng khi thực sự chạm tới “vạch đích”, họ lại không cảm thấy hạnh phúc như mong đợi. Thay vì cảm giác chiến thắng, một số người rơi vào trạng thái trống rỗng, mất ngủ, thậm chí buồn bã và cảm thấy có lỗi vì khối tài sản lớn vẫn không khiến họ hạnh phúc hơn.

Nghịch lý của nền kinh tế công nghệ

Những vấn đề trên cho thấy một nghịch lý của nền kinh tế công nghệ rằng, thành công về tài chính không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với cảm giác thành công trong đời sống cá nhân.

Chuyên gia tâm lý Annie Wright cho rằng, chính cách ngành công nghệ vận hành cũng có thể đang làm gia tăng áp lực lên người lao động. Theo bà, văn hóa luôn phải trực tuyến, áp lực phải ở lại công ty để không mất quyền lợi từ cổ phiếu, cùng yêu cầu phải liên tục làm việc với tốc độ và quy mô ngày càng lớn đang khiến nhiều nhân viên rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài. Trong khi đó, khả năng chịu đựng của con người không thể tăng lên mãi như tốc độ phát triển của doanh nghiệp và công nghệ.

Dù vậy, câu chuyện không hoàn toàn mang một màu bi quan. Một số người đang tìm cách xây dựng một cuộc sống không chỉ xoay quanh công việc. Bà Wright kể về một nữ kỹ sư cấp cao sau quá trình trị liệu đã bắt đầu chạy bộ, học làm gốm và đọc sách. Những hoạt động đó giúp cô từng bước tìm lại những sở thích và giá trị riêng bên ngoài sự nghiệp. Mục tiêu không nhất thiết là rời bỏ ngành công nghệ, mà là tìm lại sự cân bằng và nhận ra rằng cuộc sống còn nhiều giá trị khác ngoài công việc.

Đáng chú ý, nhu cầu đối với các dịch vụ sức khỏe tinh thần đang tăng mạnh. Chuyên gia tâm lý Annie Wright tiết lộ, lịch làm việc của bà đã kín, với thời gian chờ từ 6-12 tháng, dù mức phí lên tới 950 USD/giờ.

Cuộc cách mạng công nghệ vì thế đang bộc lộ một mặt ít được nhìn thấy phía sau những con số tăng trưởng và những khoản đầu tư khổng lồ. AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn và mở rộng quy mô chưa từng có. Nhưng chính những người đang tạo ra công nghệ ấy cũng phải đối diện với câu hỏi về tương lai của chính mình trong thế giới mà công nghệ đang định hình.

Có lẽ đây mới là nghịch lý sâu sắc nhất của Thung lũng Silicon hiện nay rằng, những người đang xây dựng tương lai cũng không chắc mình sẽ có một vị trí trong tương lai đó hay không?

Và khi AI tiếp tục thay đổi năng suất, việc làm và mô hình kinh doanh, bài toán kinh tế không chỉ là doanh nghiệp có thể tự động hóa được bao nhiêu công việc, mà còn là xã hội sẽ giúp những con người bị cuốn vào quá trình thay đổi ấy tìm lại giá trị và ý nghĩa của chính mình như thế nào.