Góp ý dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Bảo đảm an toàn thị trường, hạn chế rủi ro trong giao dịch
Các đại biểu Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh theo hướng tăng cường quản lý rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư, phân định rõ trách nhiệm của các tổ chức trung gian và bảo đảm lợi ích thiết thực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tiếp tục nội dung thảo luận tại hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, chiều ngày 20/11, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tập trung góp ý vào nhiều vấn đề liên quan đến phạm vi điều chỉnh, phân loại nhà đầu tư, cơ chế bảo vệ người tham gia thị trường, hoạt động giao dịch OTC, quản lý dòng vốn ngoại tệ và bảo đảm an toàn hệ thống thanh toán.
Cần gắn công cụ phòng ngừa rủi ro giá với lợi ích của người sản xuất
Đại biểu Nguyễn Thị Kim Thoa (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cho rằng, cần làm rõ cách thức để công cụ phòng ngừa rủi ro về giá không chỉ phục vụ hoạt động giao dịch mà còn góp phần bảo vệ lợi ích của người sản xuất, nhất là người nông dân.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Thoa (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) phát biểu. Ảnh: quochoi.vn
Góp ý về quy định phân loại và bảo vệ nhà đầu tư tại Điều 42 dự thảo Luật, đại biểu cho rằng nhu cầu phòng ngừa rủi ro về giá không đồng nghĩa với kinh nghiệm giao dịch phái sinh. Một hợp tác xã có thể am hiểu hoạt động sản xuất, kinh doanh nông sản nhưng chưa chắc hiểu đầy đủ về ký quỹ, đòn bẩy tài chính và nghĩa vụ phát sinh khi giá biến động.
Do đó, đại biểu đề nghị không sử dụng riêng nhu cầu phòng ngừa rủi ro về giá để thay thế tiêu chí kinh nghiệm giao dịch; đồng thời quy định rõ căn cứ chứng minh nhu cầu và trách nhiệm của tổ chức trung gian trong việc đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm. Qua đó, giúp doanh nghiệp, hợp tác xã tiếp cận sản phẩm phù hợp với năng lực thực tế, khả năng kiểm soát và các nghĩa vụ tài chính khi phát sinh.
Đối với chính sách phát triển thị trường quy định tại Điều 5 dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thị Kim Thoa nhận định, việc có thêm công cụ phòng ngừa rủi ro về giá chưa đồng nghĩa với việc người nông dân trực tiếp được hưởng lợi. Bởi người nông dân chủ yếu bán sản phẩm thông qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu, chứ không trực tiếp tham gia giao dịch phái sinh.
Vì vậy, đại biểu đề nghị cụ thể hóa chính sách tại Điều 5, bổ sung cơ chế khuyến khích gắn việc sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro về giá với hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản. Trong hợp đồng, các bên có thể thỏa thuận cách xác định giá mua, chia sẻ lợi ích và trách nhiệm khi thị trường biến động.
Đại biểu cũng lưu ý cần hạn chế việc những khoản lỗ trong giao dịch hàng hóa phái sinh chuyển sang người nông dân. Khi đánh giá hiệu quả chính sách, cần nhìn vào lợi ích thực tế đối với người sản xuất, bởi mục tiêu phát triển thị trường phải gắn với bảo vệ người tham gia và mang lại lợi ích thiết thực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Làm rõ khái niệm, tránh chồng chéo pháp luật và tăng trách nhiệm của tổ chức trung gian
Đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đề nghị bổ sung một số khái niệm để thuận lợi trong quá trình thực thi pháp luật.
Cụ thể, tại khoản 7 Điều 3 dự thảo có sử dụng cụm từ “giá quyền chọn” nhưng chưa giải thích, trong khi mức giá được mua, bán khi thực hiện quyền cũng chưa có tên gọi cụ thể. Đại biểu đề nghị bổ sung hai khái niệm: “Giá quyền chọn là khoản tiền bên mua quyền chọn trả cho bên bán quyền chọn để có quyền theo hợp đồng, không được hoàn lại dù có thực hiện quyền hay không. Giá thực hiện là mức giá mua hoặc bán hàng hóa cơ sở đã thỏa thuận trong hợp đồng quyền chọn áp dụng khi bên mua thực hiện quyền”.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đề nghị bổ sung một số khái niệm để thuận lợi trong quá trình thực thi pháp luật. Ảnh: quochoi.vn
Đối với hợp đồng kỳ hạn, đại biểu cho rằng định nghĩa tại khoản 5 Điều 3 có thể dẫn đến cách hiểu giao dịch mua bán có giao nhận hàng hóa thực tế cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Điều này có khả năng chồng chéo với quy định chung về mua bán hàng hóa của Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự, khiến người dân, doanh nghiệp khó xác định phải thực hiện theo quy định pháp luật nào và nghĩa vụ thuế áp dụng ra sao.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 2 Điều 1 quy định loại trừ đối với hợp đồng mua bán mà các bên thực sự giao nhận hàng hóa để sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng; đồng thời bổ sung nội dung tương ứng vào định nghĩa hợp đồng kỳ hạn tại khoản 5 Điều 3.
Về hợp đồng chênh lệch, đại biểu Đoàn Hùng Vũ cho rằng quy định giao tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch thị trường hàng hóa phái sinh OTC phân loại năng lực tài chính, kinh nghiệm giao dịch và trình độ chuyên môn của nhà đầu tư chuyên nghiệp chưa đủ mạnh về pháp lý, có thể dẫn đến rủi ro.
Đại biểu đề nghị tiêu chí nhà đầu tư chuyên nghiệp phải do luật quy định; tổ chức trung gian phải lưu hồ sơ chứng minh và chịu trách nhiệm nếu phân loại sai. Đồng thời, đề nghị bỏ cụm từ “các tổ chức hợp pháp khác” tại điểm c khoản 1 Điều 34; tổ chức trung gian OTC phải được cấp phép và công khai danh sách để người dân tra cứu.
Đối với hợp đồng hoán đổi, đại biểu cảnh báo nguy cơ bên yếu thế chịu thiệt khi tranh chấp phát sinh, nhất là trong trường hợp hợp tác xã hoặc doanh nghiệp nhỏ tham gia hợp đồng theo mẫu, áp dụng pháp luật nước ngoài và giải quyết tranh chấp tại quốc gia khác. Đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 33 quy định trường hợp một bên là nhà đầu tư không chuyên nghiệp, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp nhỏ và vừa thì bắt buộc phải áp dụng pháp luật Việt Nam và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.
Cần làm rõ cơ chế quản lý rủi ro và bảo vệ tài sản khách hàng
Đại biểu Nguyễn Hải Nam (TP. Huế) đưa ra 4 nhóm vấn đề cần tiếp tục làm rõ trong dự thảo Luật.
Thứ nhất, về mô hình hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam, đại biểu cho rằng cần phân biệt rõ giữa sở giao dịch thực sự tạo ra thị trường với đơn vị cung cấp dịch vụ chuyển lệnh (Brokerage Firm). Trường hợp Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam chủ yếu chuyển lệnh sang các sở giao dịch nước ngoài thì giá vẫn do nước ngoài quyết định. Do đó, cần làm rõ doanh nghiệp Việt Nam được lợi gì khi phải thông qua thêm một sở giao dịch trong nước thay vì trực tiếp tiếp cận thị trường quốc tế qua các tổ chức đã được cấp phép.
Thứ hai, về quản lý dòng vốn ngoại tệ, đại biểu đề nghị chỉnh sửa Điều 8 và Điều 15 của dự thảo Luật. Theo đại biểu, các quy định được nêu trong Báo cáo số 922 của Bộ Công Thương tại trang 139 và 141 chưa đủ để quản lý chặt chẽ dòng ngoại tệ chuyển ra.

Đại biểu Nguyễn Hải Nam (Đoàn ĐBQH TP. Huế) đưa ra 4 nhóm vấn đề cần tiếp tục làm rõ trong dự thảo Luật giao dịch hàng hoá phái sinh. Ảnh: quochoi.vn
Thứ ba, về mục tiêu phòng ngừa rủi ro giá, với số liệu hiện có 50.000 tài khoản giao dịch theo như Báo cáo nêu, trong đó 99,5% là tài khoản cá nhân, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ có bao nhiêu doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu thực sự sử dụng thị trường này để phòng ngừa rủi ro, hay phần lớn tài khoản cá nhân đang tham gia đầu tư với mức độ rủi ro khá cao.
Thứ tư, về an toàn hệ thống, đại biểu đặt vấn đề bảo vệ tiền của khách hàng trong trường hợp một thành viên hoặc trung tâm thanh toán bù trừ mất khả năng thanh toán. Những rủi ro xảy ra đối với hệ thống công nghệ thông tin, phần mềm, phần cứng sẽ do ai chịu trách nhiệm và cơ quan, bộ phận nào chịu trách nhiệm xử lý.
Đại biểu cho biết, theo thống kê, số lượng tài khoản và giao dịch hàng ngày khá lớn, với giá trị khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày. Mặc dù Dự thảo đã bổ sung nguyên tắc tách biệt tài sản quỹ tại Điều 4, nhưng theo đại biểu, nguyên tắc này không thể thay thế cơ chế xử lý khi có thành viên vỡ nợ. Đây là vấn đề an toàn hệ thống cần được quy định rõ trong luật.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Hải Nam đánh giá cao nỗ lực của cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra; đồng thời nhấn mạnh mục tiêu của luật là giúp doanh nghiệp Việt Nam giảm rủi ro, giảm chi phí thực tế, không phải chủ yếu tạo thêm hoạt động cho các tổ chức trung gian tài chính.
Bảo đảm thống nhất quản lý thị trường và hoạt động của ngân hàng thương mại
Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời góp ý về phạm vi điều chỉnh đối với thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh OTC và hoạt động của ngân hàng thương mại.
Đại biểu tán thành việc đưa cả thị trường giao dịch tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và thị trường OTC vào phạm vi điều chỉnh của luật. Theo đại biểu, bên cạnh giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa, doanh nghiệp còn sử dụng sản phẩm phái sinh do ngân hàng thương mại cung ứng hoặc trực tiếp thỏa thuận với đối tác. Các phương thức này đều phục vụ nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá và sự đa dạng đó là cần thiết vì hợp đồng tiêu chuẩn không thể đáp ứng mọi nhu cầu.
Đại biểu đồng tình với cách tiếp cận phân định giao dịch qua sở giao dịch, giao dịch OTC qua tổ chức trung gian và giao dịch do các bên trực tiếp thỏa thuận. Mỗi phương thức cần được quản lý phù hợp với tính chất và mức độ rủi ro.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) góp ý về phạm vi điều chỉnh đối với thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh OTC và hoạt động của ngân hàng thương mại. Ảnh: quochoi.vn
Về mối quan hệ giữa hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh của ngân hàng thương mại với khuôn khổ pháp lý chung của thị trường, đại biểu tán thành quy định tại khoản 1 Điều 46 về việc tổ chức tín dụng được cung ứng sản phẩm, dịch vụ trong phạm vi hoạt động được Ngân hàng Nhà nước cấp phép hoặc chấp thuận.
Theo đại biểu, các hoạt động có cùng bản chất cần tuân thủ những nguyên tắc chung về minh bạch, an toàn và quản trị rủi ro. Doanh nghiệp khi mua sản phẩm để phòng ngừa rủi ro giá cần được biết giá được xác định như thế nào, phải trả những chi phí gì và có thể chịu thiệt hại trong trường hợp nào. Yêu cầu cung cấp thông tin này cần được bảo đảm dù doanh nghiệp giao dịch qua kênh nào.
Đại biểu cũng đề nghị làm rõ vai trò của ngân hàng trong từng giao dịch, phân biệt trường hợp ngân hàng là một bên của giao dịch với trường hợp ngân hàng nhận, chuyển và thực hiện lệnh của nhà đầu tư. Việc phân định rõ trách nhiệm sẽ giúp doanh nghiệp biết ngân hàng đang giao dịch với mình hay đang thực hiện lệnh cho mình, từ đó lựa chọn dịch vụ phù hợp.
Bên cạnh đó, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị bảo đảm thống nhất giữa pháp luật về giao dịch hàng hóa phái sinh và pháp luật về các tổ chức tín dụng nhưng không đồng nhất quản lý thị trường với quản lý hoạt động ngân hàng. Ngân hàng thương mại chịu sự quản lý của Ngân hàng Nhà nước về an toàn hệ thống và quản trị rủi ro, trong khi giao dịch hàng hóa phái sinh có yêu cầu riêng về tổ chức thị trường, thanh toán và giám sát.
Đại biểu đề nghị quy định rõ đầu mối tiếp nhận báo cáo và cách chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý. Trường hợp cùng một giao dịch đã được báo cáo đầy đủ, ngân hàng không phải lập lại báo cáo với cùng nội dung cho một đầu mối khác.
Về quy định chuyển tiếp, đại biểu tán thành khoản 2 và khoản 3 Điều 57, đồng thời đề nghị hướng dẫn rõ cách áp dụng khi các bên sửa đổi hợp đồng sau ngày luật có hiệu lực. Đại biểu Quốc hội Bùi Văn Dũng cũng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm thống nhất với pháp luật về các tổ chức tín dụng; phân định rõ trách nhiệm quản lý, tránh trùng lặp thủ tục và giải quyết những vướng mắc trong phối hợp quản lý trước khi hoàn thiện luật. Qua đó, bảo đảm doanh nghiệp có quyền lựa chọn phương thức phòng ngừa rủi ro phù hợp với hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình.

